Αφρική: Σφαγές στο όνομα των ενεργειακών επενδύσεων

Όταν ο Πάτρικ Πουαγιάνε αποφάσισε το 2019 να δαπανήσει σχεδόν 9 δισεκατομμύρια δολάρια για ένα κολοσσιαίο κοίτασμα φυσικού αερίου στη βόρεια Μοζαμβίκη, μια περιοχή ήδη βυθισμένη στον εμφύλιο πόλεμο, η απόφαση πάρθηκε σε χρόνο μηδέν. Η επικεφαλής της αμερικανικής Occidental Petroleum, Βίκι Χόλαμπ, ζήτησε τη στήριξή του στην προσπάθειά της να αποκτήσει την πετρελαική Anadarko. Και σε αντάλλαγμα, του πρόσφερε τα τέσσερα ενεργειακά έργα της εταιρείας της στην Αφρική, με κορωνίδα το υποθαλάσσιο κοίτασμα στη Μοζαμβίκη. Ο Πουαγιάνε δέχτηκε αμέσως. Η σιγουριά του και η πεποίθηση ότι η Total —που σύντομα θα γινόταν TotalEnergies— είχε το μέγεθος και την ευελιξία να λειτουργεί σε συνθήκες υψηλού κινδύνου έμοιαζαν τότε ακλόνητες.

Έξι χρόνια αργότερα, η απόφαση εξακολουθεί να τον στοιχειώνει, όπως αναφέρει δημοσίευμα του Politico. Στις 17 Νοεμβρίου, το Ευρωπαϊκό Κέντρο για Συνταγματικά και Ανθρώπινα Δικαιώματα (ECCHR) κατέθεσε στη Γαλλία ποινική δίωξη για συνενοχή της TotalEnergies σε εγκλήματα πολέμου, βασανιστήρια και εξαφανίσεις στη βόρεια Μοζαμβίκη. Η υπόθεση επικεντρώνεται σε μια σφαγή που αποκαλύφθηκε πέρυσι: περίπου 200 άνδρες οδηγήθηκαν από Μοζαμβικανούς στρατιώτες σε κοντέινερ στις πύλες της υπό ανέγερση εγκατάστασης LNG της TotalEnergies και σταδιακά εξοντώθηκαν μεταξύ Ιουνίου και Σεπτεμβρίου 2021.

Η ECCHR ισχυρίζεται ότι η εταιρεία έγινε συνεργός επειδή χρηματοδότησε και εξόπλισε μονάδες του στρατού με ιδιαίτερα βεβαρημένο παρελθόν σε ότι αφορά παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η εκπρόσωπος της οργάνωσης, Κλάρα Γκονζάλες υποστηρίζει πως η TotalEnergies γνώριζε το ιστορικό των δυνάμεων ασφαλείας, αλλά συνέχισε να τις στηρίζει αποκλειστικά για την προστασία των εγκαταστάσεών της. Η εταιρεία, από την πλευρά της, δηλώνει ότι λαμβάνει τις κατηγορίες «πολύ σοβαρά» αλλά απορρίπτει εκείνες που είναι «ψευδείς», όπως σημείωσε πρόσφατα και ο Πουαγιάνε όταν κατέθεσε στη γαλλική Εθνοσυνέλευση.

Η άνοδος του «Μπουλντόζα» και η κουλτούρα του ρίσκου

Οι δολοφονίες στα κοντέινερ συνδέονται με επίθεση τζιχαντιστών στην πόλη Πάλμα τον Μάρτιο του 2021, μια επίθεση που άφησε πίσω της 1.354 νεκρούς, μεταξύ των οποίων και 55 εργαζόμενοι του έργου LNG. Η εξέγερση στη βόρεια επαρχία Κάμπο Ντελγκάντο είχε ήδη συνοδευτεί από εκτεταμένες αγριότητες: αποκεφαλισμοί, εκτοπισμοί και επιθέσεις σε εργαζομένους του έργου ήταν συχνό φαινόμενο. Παρ’ όλα αυτά, ο Πουαγιάνε επέμεινε ότι η βιομηχανική πρόοδος απαιτεί ανάληψη ρίσκου.

Ο ίδιος είχε χτίσει την καριέρα του πάνω σε μια φιλοσοφία ακαριαίων αποφάσεων και συγκεντρωτικής ηγεσίας. Από τις αρχές της θητείας του στην Total, μετά τον θάνατο του προκατόχου του Κριστόφ ντε Μαζερί το 2014, έγινε γνωστός ως «Μπουλντόζας»: ένας διευθύνων σύμβουλος που δεν δίσταζε να επιβάλλει τη βούλησή του, συχνά με τρόπο επιθετικό και εκκωφαντικό. Πρώην στελέχη μιλούν για ένα σύστημα στο οποίο «κανείς δεν παίρνει απόφαση χωρίς πρώτα να ρωτήσει τον CEO».

Υπό την ηγεσία του, η TotalEnergies επιχείρησε να επαναπροσδιοριστεί ως εταιρεία της ενεργειακής μετάβασης, επενδύοντας σε φυσικό αέριο και ανανεώσιμες πηγές, και απομακρυνόμενη από τα πιο αυστηρά ρυθμισμένα δυτικά ενεργειακά πεδία. Ο ίδιος είχε παραδεχθεί ότι οι γιγαντιαίες κυρώσεις που επιβλήθηκαν στην BP μετά το ναυάγιο της Deepwater Horizon έκαναν πιο συμφέρουσα την επένδυση σε χώρες με πιο χαλαρό νομικό πλαίσιο. «Μην μας ζητάτε ηθικό ανάστημα», είχε δηλώσει χαρακτηριστικά το 2024 στη γαλλική Γερουσία.

Αποφάσεις από το Παρίσι, σφαγές στην Αφρική

Στη Μοζαμβίκη, όμως, η πραγματικότητα διέψευσε κάθε βεβαιότητα. Παρά τις προειδοποιήσεις ειδικών και προσωπικού της Anadarko —που είχε αναλάβει το έργο πριν το εξαγοράσει η Total— ο Πουαγιάνε προχώρησε θεωρώντας ότι το ρίσκο ήταν διαχειρίσιμο. Χαρακτηριστικό της αυτοπεποίθησής του ήταν η δήλωση το 2019 ότι ακόμη και μια «κατάρρευση» του έργου δεν θα έθετε σε κίνδυνο τον ενεργειακό κολοσσό.

Όμως το 2021, όταν οι τζιχαντιστές εξαπέλυσαν την επίθεσή τους στην Πάλμα, μια σειρά από αποφάσεις της TotalEnergies φάνηκαν να επιδεινώνουν την κρίση. Η εταιρεία αρνήθηκε αρχικά να διαθέσει καύσιμα στην ιδιωτική στρατιωτική δύναμη DAG, που εκείνη τη στιγμή πραγματοποιούσε τις μόνες επιχειρήσεις διάσωσης. Παράλληλα, εντολή από το Παρίσι προέβλεπε ότι, σε περίπτωση επίθεσης, κανείς δεν θα περνούσε τις πύλες του εργοταξίου στην περιοχή — μια οδηγία με τραγικές συνέπειες καθώς 25.000 άμαχοι άρχισαν να συρρέουν εκεί όταν έγινε η επίθεση των τζιχαντιστών χωρίς να τους επιτραπεί είσοδος.

Η TotalEnergies επιμένει ότι η διαχείρισή της «μετρίασε όσο ήταν δυνατόν» τις συνέπειες και ότι συντόνισε την εκκένωση περισσότερων από 2.000 πολιτών. Ωστόσο, μαρτυρίες, έγγραφα και επιστολές αποκαλύπτουν μια εταιρεία καθηλωμένη από την ίδια την ιεραρχία της: αποφάσεις ζωτικής σημασίας έπρεπε να εγκριθούν από μια 20μελή ομάδα στο Παρίσι, 5.000 μίλια μακριά από την εμπόλεμη ζώνη.

Το αποτέλεσμα ήταν μια αλυσίδα λαθών με ολέθριες συνέπειες. Μετά τη σφαγή, η TotalEnergies αναγκάστηκε να επικαλεστεί «ανωτέρα βία» και να παγώσει το έργο. Η τετραετής διακοπή έχει κοστίσει ήδη 4,5 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ τα 14,9 δισεκατομμύρια δολάρια των διεθνών δανείων που χρειάζονται για την επανεκκίνηση τελούν υπό την απειλή καθυστερήσεων λόγω των νέων νομικών υποθέσεων.

Εν τω μεταξύ, οι τζιχαντιστές έχουν ανασυνταχθεί, πραγματοποιώντας επιδρομές ακόμη και στις εγκαταστάσεις του έργου. Δύο ακόμη εργαζόμενοι έχουν σκοτωθεί τους τελευταίους μήνες, ενώ πάνω από 100.000 άμαχοι έχουν εκτοπιστεί.

Παρά το βαθύ ρήγμα στην εικόνα της εταιρείας και του ίδιου του Πουαγιάνε —που ορισμένοι στη Γαλλία πλέον θεωρούν σύμβολο μιας ξεπερασμένης εταιρικής κουλτούρας— η TotalEnergies υποστηρίζει πως σχεδιάζει να ξαναρχίσει το έργο εντός του έτους. Η έρευνα για τις κατηγορίες περί εγκλημάτων πολέμου, εφόσον προχωρήσει, θα μπορούσε να οδηγήσει σε ποινές που φτάνουν έως και τα ισόβια. Παρόλα αυτά, ο Πουαγιάνε συνεχίζει να υπερασπίζεται τις επιλογές του, προβάλλοντας το ρίσκο ως συστατικό στοιχείο της ενεργειακής βιομηχανίας.

Καθώς η γαλλική Δικαιοσύνη εξετάζει αν η TotalEnergies και τα στελέχη της συνέβαλαν ή έκλεισαν τα μάτια σε φρικαλεότητες στη Μοζαμβίκη, το ερώτημα πλέον δεν αφορά μόνο το μέλλον ενός ενεργειακού έργου αλλά και εκείνο μιας εταιρείας που κάποτε θεωρούσε ότι μπορούσε να αναλάβει επιχειρηματικά ρίσκα χωρίς να πληρώσει το τίμημα. Ένα τίμημα που, σε ότι αφορά την περίπτωση της Μοζαμβίκης, μόλις τώρα έχει αρχίσει να αποκαλύπτεται.