ΑΝΑΝΕΩΜΕΝΟ
«Τα στερνά τιμούν τα πρώτα», λέει η λαϊκή σοφία, τονίζοντας πως η συνέπεια μέχρι το τέλος είναι αρετή. Το ερώτημα είναι αν η πρόσφατη δήλωση του Αμπντουλάχ Οτσαλάν εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο ή αν αποτελεί προϊόν πίεσης και εκμετάλλευσης από την Άγκυρα. Έπειτα από 26 χρόνια απομόνωσης στις φυλακές του Ιμραλί, ο ιστορικός ηγέτης του κουρδικού κινήματος, που απήχθη τον Φεβρουάριο του 1999 με την εμπλοκή των αμερικανικών, ισραηλινών και τουρκικών μυστικών υπηρεσιών ενώ βρισκόταν στην Κένυα, όπου είχε βρει «καταφύγιο» στην ελληνική πρεσβεία, προχώρησε σε μια δήλωση-βόμβα: Κάλεσε το PKK (Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν) να παραδώσει τα όπλα και να διαλυθεί.
Η ανακοίνωσή του έρχεται σε μια περίοδο που το κουρδικό ζήτημα έχει αποκτήσει νέες διαστάσεις, πολύ πέρα από τα τουρκικά σύνορα. Το PKK, που ξεκίνησε τον ένοπλο αγώνα του το 1984 κυρίως εντός της Τουρκίας, αλλά και με βάσεις σε χώρες της Μέσης Ανατολής, όπως π.χ. στη Συρία του πατρός Ασαντ, έχει πλέον ισχυρή παρουσία στο Ιράκ και στη Συρία. Στη δεύτερη, οι κουρδικές δυνάμεις έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στον πόλεμο κατά των τζιχαντιστών. Επιπλέον, βέβαιον θεωρείται ότι σημαντικοί «πυρήνες» του υπάρχουν και στο Ιράν, το οποίο προ δεκαετιών είχε καταστείλει με εξαιρετικά σκληρό τρόπο το κουρδικό κίνημα.
Στενή σχέση με ΗΠΑ
Αν και το PKK υπήρξε ιστορικά αντιαμερικανικό, τα τελευταία χρόνια μετατράπηκε σε πολύτιμο σύμμαχο της Ουάσιγκτον, ειδικά μετά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003 και την εμπλοκή των ΗΠΑ στον συριακό εμφύλιο.
Στη Συρία, μάλιστα, αποτέλεσε έναν εν των βασικών εμπνευστών και οργανωτών του μεγάλου κουρδικού κινήματος, το οποίο, κατά τον εμφύλιο πόλεμο, έδωσε σκληρές μάχες κατά των τζιχανιστών. Τώρα, πολλοί από τους τελευταίους, μετά την πτώση Ασαντ, κάθονται σε υπουργικές πολυθρόνες, στη Δαμασκό.
Η στρατηγική σχέση ΗΠΑ – Κούρδων προκαλεί εκνευρισμό την Τουρκία, η οποία βλέπει το κουρδικό κίνημα ως την πιο σοβαρή απειλή για την εδαφική της ακεραιότητα. Τώρα, μάλιστα, ελέγχοντας την κυβέρνηση – μαριονέτα της Δαμασκού, θεωρεί ως μεγάλη ευκαιρία της να να ξεμπερδεύει με το κουρδικό κίνημα, ενώ δεδηλωμένος στόχος της είναι να διαλύσει με κάθε τρόπο τους κουρδικούς ένοπλους σχηματισμούς στην αυτόνομη βορειοανατολική Συρία.
Ταυτόχρονα, εδώ και χρόνια ζητάει από τις ΗΠΑ να διακόψουν τη στήριξή τους στους Κούρδους και να αποσύρουν τις δυνάμεις τους από τη Συρία. Η ερώτηση είναι αν ο Ντόναλντ Τραμπ, θα «πουλήσει» τους Κούρδους ξανά – όπως είχε επιχειρήσει στην πρώτη του θητεία, στο πλαίσιο των παζαριών του με τον Ταγίπ Ερντογάν.
Η «ανυπακοή» των Κούρδων
Η δήλωση του Οτσαλάν δεν έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία. Μετά την πτώση του Ασαντ, συνεχείς ήταν οι «διαρροές» περί επικείμενου ανακοινωθέντος του. Κάτι που ανέμεναν με έντονη επιφυλακτικότητα οι κουρδικές ηγεσίες, τη στιγμή μάλιστα που σε κύκλους και προσωπικότητές της, το πρόσωπο του ιδρυτή του ΡΚΚ μάλλον είχε … ξεθωριάσει.
Ετσι, αρχικά, ο Μαζλούμ Άμπντι, επικεφαλής των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF), ανέφερε ότι η έκκληση τουΟτσαλάν αφορά αποκλειστικά το PKK, την Τουρκία και όχι τους Κούρδους της Συρίας. Ουσιαστικά, η κουρδική ηγεσία της Ροζάβα τόνιζε ότι δεν θα καταθέσει τα όπλα, από τη στιγμή που η Τουρκία και οι νέοι «κυβερνήτες» της Δαμασκού δεν θα σταματούν τις επιθέσεις εναντίον της.
Δεν είναι η πρώτη εκεχειρία
Τώρα, όμως, το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK) ανακοίνωσε εκεχειρία στον πόλεμο με την Τουρκία που διαρκεί 41 χρόνια. «Προκειμένου να ανοίξουμε τον δρόμο για να εφαρμοστεί η έκκληση του Άπο για ειρήνη και μια δημοκρατική κοινωνία, κηρύσσουμε εκεχειρία από σήμερα», ανακοίνωσε η εκτελεστική επιτροπή του PKK, εκφράζοντας την … ελπίδα να αφήσει η Αγκυρα ελεύθερο τον Οτσαλάν, ο οποίος κρατείται από το 1999.
Ωστόσο, αυτή η εκεχειρία δεν είναι η πρώτη. Η τελευταία μεγάλη εκεχειρία PKK – Τουρκίας ήταν το 2013, μετά από πρωτοβουλία της κυβέρνησης Ερντογάν για τον τερματισμό του πολέμου εντός της Τουρκίας. Και τότε, στις 21 Μαρτίου 2013, ο Οτσαλάν είχε καλέσει το PKK να διακόψει τον ένοπλο αγώνα και να αποχωρήσει σταδιακά από το τουρκικό έδαφος.
Το PKK συμμορφώθηκε αρχικά, μετακινώντας τις βάσεις του στο Βόρειο Ιράκ. Εκεί, στο όρος Καντίλ (τριεθνές – Ιράκ, Τουρκία, Ιράν), στην ημιαυτόνομη κουρδική περιοχή του Β. Ιράκ, υπό τον έλεγχο του Ταλαμπανί, είχε τις βάσεις του σχεδόν από την αρχή της δεκαετίας του 2000.
Ωστόσο, η εκεχειρία αποδείχθηκε θνησιγενής. Το 2015 κατέρρευσε, όταν η Άγκυρα κατηγόρησε το PKK για τρομοκρατικές επιθέσεις -για τις οποίες υπάρχουν υποψίες είτε ότι οργανώθηκαν από την τουρκική μυστική υπηρεσία, ΜΙΤ, είτε πράγματι έγιναν από κουρδικούς βραχίονες- ενώ το PKK κατηγόρησε την Τουρκία ότι δεν τηρούσε τις δεσμεύσεις της για απόδοση δικαιωμάτων στους Κούρδους.
Εκτοτε, η Τουρκία συστηματικά εξαπολύει επιθέσεις, αεροπορικές, με πυροβολικό, drones, ενίοτε και με Ειδικές Δυνάμεις, στο Β. Ιράκ. Ιδιαίτερα, όμως, μετά την έκρηξη του εμφυλίου πολέμου στη Συρία, το 2011, και την ανάπτυξη του μεγάλου ένοπλου κουρδικού κινήματος στη Συρία, με πρώτο στόχο την αυτονομία, όπου έπαιξαν σημαντικό ρόλο ηγετικά στελέχη του ΡΚΚ, η Τουρκία έχει προβεί σε μαζικές στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά των Κούρδων και σε εισβολές στο έδαφος της Συρίας, κομμάτι του οποίου εξακολουθεί να κατέχει.
Ωστόσο, τώρα, με την πτώση Ασαντ και την άνοδο στην «κυβέρνηση» της Δαμασκού των συμμάχων της Αγκυρας, καθώς και την αλλαγή της κυβέρνησης στις ΗΠΑ, το γεωπολιτικό σκηνικό στην περιοχή έχει αλλάξει σημαντικά. Ως εκ τούτου, το κάλεσμα Οτσαλάν και η ανακοίνωση εκεχειρίας εκ μέρους του ΡΚΚ, δεν αποκλείεται να σηματοδοτεί την έναρξη μιας διαδικασίας «ανακωχής» – «ειρήνευσης» στις σχέσεις των Κούρδων της Τουρκίας και της Συρίας με την Αγκυρα. Κάτι, πάντως, που μένει να φανεί στην πορεία. Βέβαιον είναι, πάντως, ότι βρίσκονται σε εξέλιξη έντονες παρασκηνιακές διεργασίες για το Κουρδικό ζήτημα, υπό το φως των νέων εξελίξεων, οι οποίες, ειδικά στη Συρία, είναι προς όφελος της Τουρκίας.
Προϋπόθεση, η απελευθέρωση του Οτσαλάν
Ενδεικτική των διεργασιών που συντελούνται, είναι η δήλωση του μέλους του Προεδρικού Συμβουλίου του Δημοκρατικού Κόμματος στη Συρία (PYD), Σαλίχ Μουσλίμ, ο οποίος, μετά το ιστορικό κάλεσμα Οτσαλάν, είπε ότι η απελευθέρωση του ιδρυτή του ΡΚΚ είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την πρόοδο της πρωτοβουλίας που πήρε.
«Ο ηγέτης Άπο (σ.σ. Οτσαλάν) έκανε ένα ιστορικό κάλεσμα. Πλέον την ευθύνη έχει το τουρκικό κράτος», είπε, προσθέτοντας ότι ο Οτσαλάν άνοιξε τον δρόμο για μια πολιτική λύση στο κουρδικό ζήτημα και πως, πλέον, πρέπει η Αγκυρα να δώσει απαντήσεις. «Ο ηγέτης Άπο κάλεσε το PKK να κάνει συνέδριο και να αυτοδιαλυθεί. Για να γίνει αυτό, πρέπει να βρίσκεται σε άμεση επικοινωνία με το PKK, ούτως ώστε να καθορίσει την πορεία που θα ακολουθηθεί. Η πραγματοποίηση του συνεδρίου εξαρτάται από την πρόθεση που θα επιδείξει η Τουρκία».
Ιράν – Τουρκία
Από τη μεριά της, η Τεχεράνη, που είδε ως θετική εξέλιξη το κάλεσμα Οτσαλάν, μάλλον έσπευσε να ταυτιστεί με την Αγκυρα. Πρόκειται για ένα «σημαντικό βήμα προς την αποκήρυξη της βίας», ανέφερε ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγαΐ. Το Ιράν «χαιρετίζει κάθε διαδικασία που οδηγεί στο τέλος της τρομοκρατίας και στην ενίσχυση της ασφάλειας της γειτονικής Τουρκίας», πρόσθεσε, εκφράζοντας την ελπίδα ότι η εξέλιξη αυτή θα «έχει επίσης θετικά αποτελέσματα στην περιοχή».
Ενδιαφέρον είναι ότι, στην αρχή Φεβρουαρίου, ο υπουργός, επικεφαλής της ιρανικής μυστικής Υπηρεσίας, Εσμαΐλ Χατίμπ, είχε επαφή με τον ομόλογό του της τουρκικής μυστικής υπηρεσίας, ΜΙΤ, Ιμπραχίμ Καλίν. Ως γνωστόν, η Τεχεράνη κατηγορεί τις ιρανικές κουρδικές οργανώσεις ότι υποδαυλίζουν ταραχές στο Ιράν. Συχνά, δε, τις κατηγορούν ότι λειτουργούν για λογαριασμό του αμερικανικού και ισραηλινού παραγόντων.
Να σημειωθεί ότι, Τουρκία, Ιράν, Ιράκ, Συρία, όπου είναι διασκορπισμένο το Κουρδικό στοιχείο, διαχρονικά ήταν κατά της χειραφέτησής του και, πολύ περισσότερο, της δημιουργίας ανεξάρτητου κουρδικού κράτους. Ως προς τούτο, λοιπόν, ταιριάζουν τα … χνώτα Τεχεράνης – Αγκυρας, παρά τις διαφορές τους σε άλλους τομείς.
Ο Οτσαλάν και η εργαλειοποίηση
Πολλοί βλέπουν τη δήλωση του Οτσαλάν ως μια προσπάθεια της Άγκυρας να αποδυναμώσει το κουρδικό κίνημα, χρησιμοποιώντας το άλλοτε αδιαμφισβήτητο ηγετικό του κύρος.
Είτε με όπλα είτε με πολιτική δράση, οι Κούρδοι δεν πρόκειται να εξαφανιστούν από το γεωπολιτικό παιχνίδι. Και η Τουρκία, όσο κι αν προσπαθεί, δεν μπορεί να διαγράψει έναν αιώνα κουρδικής αντίστασης με μια απλή δήλωση.
Προ ημερών, ήταν το φιλοκουρδικό Κόμμα Ισότητας και Δημοκρατίας των Λαών (DEM), το οποίο έστειλε αντιπροσωπεία στο Ιμραλί, για να μεταφέρει το μήνυμα του Οτσαλάν. Αυτός δήλωσε ότι προϋπόθεση για να υπάρξει η ειρήνη και διάλυση του PKK είναι να δοθούν θεσμικές και νομικές εγγυήσεις για τη δημοκρατική συμμετοχή των Κούρδων της Τουρκίας στις υποθέσεις της χώρας. Είπε, επίσης, ότι για το κάλεσμα που απηύθυνε, «η ιστορική ευθύνη ανήκει σε μένα».
Ωστόσο, η πρωτοβουλία αυτή δεν ήταν ξαφνική. Τον Οκτώβριο του 2024, ο ηγέτης των ακροδεξιών «Γκρίζων Λύκων» και κυβερνητικός εταίρος του Ερντογάν, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, κάλεσε τον Οτσαλάν να αποκηρύξει το PKK και να ζητήσει τη διάλυσή του. Στη συνέχεια, στις 28 Δεκεμβρίου, αντιπροσωπεία του DEM επισκέφθηκε τον Οτσαλάν για πρώτη φορά έπειτα από μια δεκαετία, ανοίγοντας τον δρόμο για τις τελευταίες εξελίξεις.
Τα κύρια σημεία της δήλωσης Οτσαλάν
- Το PKK επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από το μοντέλο του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ωστόσο, η κατάρρευσή του τη δεκαετία του 1990 και οι εξελίξεις στην Τουρκία καθιστούν σαφές ότι το PKK έχει ολοκληρώσει τον ιστορικό του κύκλο και πρέπει να διαλυθεί.
- Για πάνω από 1.000 χρόνια, Τούρκοι και Κούρδοι συμμάχησαν για να διατηρήσουν την ύπαρξή τους. Οι ηγεμονικές δυνάμεις επιχείρησαν να διαλύσουν αυτή τη σχέση, αλλά τώρα είναι η στιγμή της επανασύστασής της, στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
- «Καλώ όλους να καταθέσουν τα όπλα. Αναλαμβάνω την ιστορική ευθύνη. Το PKK πρέπει να αυτοδιαλυθεί και οι οργανώσεις να ενσωματωθούν στο κράτος και την κοινωνία».
Το μεγάλο ερώτημα
Το κάλεσμα του Αμπντουλάχ Οτσαλάν να διαλυθεί το PKK είναι ναι μεν ιστορικής σημασίας αλλά μέχρι εκεί. Δεν μπορεί να καθορίσει το μέλλον του κουρδικού αγώνα. Εξάλλου, η ιστορία έχει αποδείξει ότι η επιβίωση ενός κινήματος δεν εξαρτάται μόνο από τις δηλώσεις των ηγετών του, αλλά από τη δυναμική που έχει αποκτήσει μέσα στο χρόνο. Ακόμα κι αν η τουρκική κυβέρνηση προσπαθεί να αξιοποιήσει αυτή την εξέλιξη προς όφελός της, το κουρδικό ζήτημα δεν είναι μια υπόθεση που μπορεί να λυθεί με μια ανακοίνωση ή μια συμφωνία στο χαρτί.
Αν το PKK ακολουθήσει τη μοίρα των ένοπλων κινημάτων που «απορροφήθηκαν» από το κράτος ή αν η κίνηση αυτή σηματοδοτεί απλώς μια νέα φάση στον αγώνα των Κούρδων, μένει να φανεί. Το μόνο βέβαιο είναι πως, είτε με όπλα είτε με πολιτική δράση, οι Κούρδοι δεν πρόκειται να εξαφανιστούν από το γεωπολιτικό παιχνίδι. Και η Τουρκία, όσο κι αν προσπαθεί, δεν μπορεί να διαγράψει έναν αιώνα κουρδικής αντίστασης.
Το αν τα στερνά θα τιμήσουν τα πρώτα, λοιπόν, δεν εξαρτάται μόνο από τον Οτσαλάν, αλλά από την ίδια την πορεία της Ιστορίας.
