Του Ηλία Φωτίου – Ελσίνκι *
Όταν στη Ρωσία μιλούν για τον πόλεμο, δεν κατηγορούν τόσο την Ουάσιγκτον, όσο το Λονδίνο. Στη Μόσχα επικρατεί η άποψη πως οι Άγγλοι Σχεδιάζουν, οι Ουκρανοί Εκτελούν. Για αυτό στα ρωσικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα βραδινά δελτία ειδήσεων, ακόμα και σε στρατηγικές αναλύσεις ινστιτούτων, η Βρετανία έχει αναδειχθεί σε εχθρό νούμερο ένα. Όχι επειδή στέλνει τα περισσότερα όπλα, οι ΗΠΑ υπερτερούν κατά πολύ σε όγκο βοήθειας. Αλλά επειδή, όπως πιστεύουν οι Ρώσοι, η Βρετανία είναι ο εγκέφαλος.
«Ένας πύραυλος Oreshnik στο Λονδίνο δεν θα ήταν άσχημη ιδέα», γράφεται καθημερινά σε δεκάδες αναρτήσεις. Δεν είναι πια αστείο. Είναι βαθειά πεποίθηση και φυσική συνέπεια ενός αισθήματος που έχει ριζώσει βαθιά στη ρωσική κοινή γνώμη, ότι κάθε ουκρανικό χτύπημα σε ρωσικό έδαφος, κάθε Storm Shadow που διασχίζει χίλια χιλιόμετρα, φέρει βρετανική σφραγίδα.
Τα Χτυπήματα που Βλέπει ο Κόσμος
Όταν τα διεθνή μέσα ενημέρωσης αναφέρονται στις ουκρανικές επιθέσεις βαθιά στο ρωσικό εσωτερικό, η εικόνα που παρουσιάζουν είναι απλή και κατανοητή, πόλεμος εναντίον της ενέργειας.
Μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πύραυλοι πλήττουν διυλιστήρια στο Ροστόφ, αποθήκες καυσίμων στο Κουρσκ, μετασχηματιστές ηλεκτρικής ενέργειας στο Μπελγκορόντ. Οι συνέπειες φαίνονται αμέσως στον απλό πολίτη, ουρές στα πρατήρια βενζίνης, αύξηση τιμών στα καύσιμα, διακοπές ρεύματος σε περιφερειακές πόλεις.
Αυτή είναι η αφήγηση που κυριαρχεί στη δημόσια συζήτηση, η Ουκρανία αμύνεται μεθοδικά, πλήττει τη ρωσική οικονομία, καθιστά τον πόλεμο ακριβό για τη Μόσχα. Μια στρατηγική που θυμίζει τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς κατά της ναζιστικής Γερμανίας, χτύπα την παραγωγή, όχι μόνο το μέτωπο.
Η δυτική διπλωματία μιλά για «αποδυνάμωση της ρωσικής πολεμικής μηχανής», για «οικονομική πίεση», για «ανταπόδοση των ρωσικών χτυπημάτων στις ουκρανικές υποδομές». Στα ρωσικά τηλεοπτικά δελτία, οι εικόνες από καιγόμενα διυλιστήρια συνοδεύονται από πλάνα πολιτών στις ουρές των βενζινάδικων, από αναλύσεις για την αύξηση κόστους καυσίμων. Όλα ακούγονται λογικά. Όλα φαίνονται αναλογικά.
Αλλά κάτω από αυτή την επιφάνεια, εκτυλίσσεται ένας εντελώς διαφορετικός πόλεμος.
Τα Χτυπήματα που δεν φαίνονται
Ενώ οι κάμερες καταγράφουν φλεγόμενα διυλιστήρια και τα ρεπορτάζ επικεντρώνονται στην ακρίβεια της βενζίνης, μια σειρά από διαφορετικού τύπου χτυπήματα περνά σχεδόν απαρατήρητη. Επιθέσεις που δεν έχουν καμία σχέση με την τακτική σύγκρουση στην Ουκρανία, σε στόχους που δεν μάχονται στο μέτωπο
Το καλοκαίρι του 2024, ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη έπληξαν αεροδρόμια στο Ένγκελς και στο Ριαζάν, όπου σταθμεύουν τα Tupolev Tu-95 και Tu-160, τα αεροσκάφη που μεταφέρουν τις ρωσικές πυρηνικές κεφαλές. Αυτά τα αεροπλάνα δεν εκτελούν αποστολές στην Ουκρανία. Δεν βομβαρδίζουν το Χάρκοβο ούτε το Κίεβο. Είναι μέρος της στρατηγικής πυρηνικής τριάδας της Ρωσίας, του συστήματος που εξασφαλίζει ότι η χώρα μπορεί να απαντήσει σε οποιαδήποτε πυρηνική επίθεση δεχτεί.
Τον Μάιο του 2024, πύραυλοι έπληξαν σταθμό ραντάρ στην περιοχή του Κρασνοντάρ, ένα από τα συστήματα που αποτελούν το «μάτι» του ρωσικού πυρηνικού οπλοστασίου. Αυτά τα ραντάρ εντοπίζουν εισερχόμενους διηπειρωτικούς βαλλιστικούς πυραύλους και ενεργοποιούν τα συστήματα αντεπίθεσης. Χωρίς αυτά, η Ρωσία είναι τυφλή απέναντι σε πιθανό πυρηνικό χτύπημα. Δεν μπορεί να δει αν έρχονται πύραυλοι από τον Ατλαντικό ή τον Ειρηνικό, δεν μπορεί να υπολογίσει χρόνο αντίδρασης, δεν μπορεί να ενεργοποιήσει άμυνα.
Τον Δεκέμβριο, αναφέρθηκε χτύπημα σε εγκατάσταση κοντά στην περιοχή του Βαλντάι, ένα από τα στρατηγικά υπόγεια καταφύγια διοίκησης που προορίζονται να λειτουργήσουν σε περίπτωση πυρηνικής σύγκρουσης. Αυτά τα καταφύγια είναι σχεδιασμένα να φιλοξενήσουν την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της Ρωσίας αν ξεσπάσει πυρηνικός πόλεμος. Η καταστροφή τους αποδυναμώνει τη δυνατότητα συντονισμού πυρηνικής απάντησης, αν δεν υπάρχει ασφαλές σημείο από το οποίο να δοθούν εντολές, το πυρηνικό οπλοστάσιο γίνεται ακέφαλο.
Το Σχέδιο Πίσω από τα Χτυπήματα
Ένας αναλυτής που βλέπει αυτά τα χτυπήματα ξεχωριστά μπορεί να τα θεωρήσει τυχαία ή ευκαιριακά. Αλλά όταν τα δει μαζί, βλέπεις κάτι διαφορετικό, ένα μεθοδικό σχέδιο.
Η σύνδεση αυτών των χτυπημάτων με άμεσο βρετανικό σχεδιασμό δεν είναι αποδεδειγμένη, αλλά για τη Μόσχα, τα Storm Shadow, η εκπαίδευση δεκάδων χιλιάδων ουκρανικών στρατευμάτων σε βρετανικές βάσεις, και οι πληροφορίες στόχων που παρέχει το Λονδίνο την καθιστούν προφανή.
Αυτό δεν είναι πόλεμος για να κάνεις τη Ρωσία να πληρώσει περισσότερα για βενζίνη. Αυτό είναι πόλεμος για να εξουδετερώσεις την ικανότητα πυρηνικής απάντησης.
Με άλλα λόγια, είναι χτύπημα αποκεφαλισμού, χτυπάς το κεφάλι, τα μάτια, και το σώμα του πυρηνικού οπλοστασίου, ώστε ο αντίπαλος να μην μπορεί να δει, να αποφασίσει, ή να απαντήσει σε πυρηνική επίθεση.
Και αυτή η στρατηγική, σύμφωνα με τη ρωσική ανάγνωση, φέρει βρετανικά χαρακτηριστικά.
Η Βρετανία δεν είναι πια αυτοκρατορία, αλλά η νοοτροπία παραμένει. Για αιώνες, το Λονδίνο έπαιζε το παιχνίδι της γεωπολιτικής με έναν συγκεκριμένο τρόπο, όχι με μεραρχίες, αλλά με πληροφορίες. Όχι με κατάκτηση, αλλά με επιρροή. Όχι με ανοιχτό πόλεμο, αλλά με έμμεσες μεθόδους, χρηματοοικονομικούς μηχανισμούς, κατασκοπευτικά δίκτυα, διπλωματικές συμμαχίες.
Μετά την αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Βρετανία αντιμετώπισε ένα υπαρξιακό ερώτημα, είμαστε ακόμα μεγάλη δύναμη ή περιφερειακή οικονομία που νοσταλγεί το παρελθόν; Η ευκαιρία και η απάντηση δόθηκε μέσω της Ουκρανίας.
Το Λονδίνο υιοθέτησε τον ρόλο του κορυφαίου ευρωπαϊκού υποστηρικτή του Κιέβου, όχι από φιλανθρωπία, αλλά από στρατηγική αναγκαιότητα. Η υποστήριξη της Ουκρανίας έδινε στη Βρετανία την ευκαιρία να αποδείξει στην Ουάσιγκτον ότι είναι αναντικατάστατος σύμμαχος, να δείξει στις Βρυξέλλες ότι δεν χρειάζεται την ΕΕ για να διαμορφώνει την ευρωπαϊκή ασφάλεια να επιβεβαιώσει στον εαυτό της ότι η «Παγκόσμια Βρετανία» δεν είναι σύνθημα αλλά πραγματικότητα. Και το πεδίο δοκιμής αυτής της στρατηγικής έχει ένα όνομα, Οδησσός.
Η Οδησσός το Τρόπαιο που Αλλάζει τα Πάντα
Η Οδησσός σήμερα είναι ουκρανική, και η επιβίωση της χώρας εξαρτάται από αυτήν. Χωρίς το λιμάνι της, η Ουκρανία γίνεται κράτος χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα, που δεν θα μπορεί να εξάγει σιτηρά (60% των εξαγωγών της), εξαρτάται από διαδρόμους μέσω Πολωνίας και Ρουμανίας που ελέγχονται από άλλους, χάνει οικονομική αυτονομία και γίνεται νεκρό κράτος.
Για τη Ρωσία, η Οδησσός δεν είναι ζωτικό συμφέρον όπως η Κριμαία ή το Ντονμπάς. Είναι σύμβολο. Η πόλη ιδρύθηκε από την Κατερίνα τη Μεγάλη το 1794, ήταν για έναν αιώνα το «παράθυρο» της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Μεσόγειο, και η κατάκτησή της θα σηματοδοτούσε την απόλυτη νίκη. Όπως είπε ο Ουέσλεϊ Κλαρκ, πρώην Ανώτατος Διοικητής των δυνάμεων του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη: «Αν η Ρωσία πάρει την Οδησσό, ο πόλεμος τελείωσε. Η Ρωσία κέρδισε».
Η Εύκολη Συμφωνία του Πούτιν
Για τον Πούτιν, η Οδησσός θα μπορούσε να είναι η πιο εύκολη συμφωνία ειρήνης που μπορεί να πουλήσει στον ρωσικό λαό. Όχι μια «γκρίζα ζώνη» όπως το Ντονμπάς που απαιτεί διαρκή στρατιωτική παρουσία, όχι μια «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» που κράτησε τέσσερα χρόνια με αμφίβολα αποτελέσματα. Η Οδησσός είναι το τρόπαιο, το Μαργαριτάρι της Θάλασσας που επιστρέφει στη Ρωσία μετά από δεκαετίες.
Σύμφωνα με τη ρωσική οπτική, οποιαδήποτε συμφωνία, ακόμα και με υποχωρήσεις αλλού, περνάει εύκολα αν φέρει την Οδησσό. Ο Πούτιν μπορεί να πει, «Επαναφέραμε τη ρωσική πόλη στη μητέρα πατρίδα», και κάθε άλλη διαπραγμάτευση γίνεται δευτερεύουσα.
Το Βρετανικό Στοίχημα
Αλλά για τη Βρετανία, η Οδησσός είναι κάτι διαφορετικό, είναι η δοκιμασία αντοχής της post-Brexit στρατηγικής. Αν το Λονδίνο καταφέρει να κρατήσει την Οδησσό ουκρανική, αποδεικνύει ότι, μπορεί να νικήσει τη Ρωσία χωρίς αμερικανική ηγεσία, τα εργαλεία του, μυστικές υπηρεσίες, κυρώσεις, όπλα ακριβείας, λειτουργούν, η Βρετανία παραμένει ουσιαστικός παίκτης στην παγκόσμια ασφάλεια
Αλλά για να κερδίσει αυτό το στοίχημα, πρέπει να εμποδίσει τη Ρωσία να πάρει την πόλη. Και η Ρωσία δεν θα σταματήσει, εκτός αν δεν μπορεί να απειλήσει πυρηνικά.
Έτσι, η βρετανική στρατηγική, όπως την αναγιγνώσκει η Μόσχα, γίνεται, «Πρέπει να εξουδετερώσουμε την πυρηνική αποτροπή της Ρωσίας, αλλιώς δεν μπορούμε να κρατήσουμε την Οδησσό.»
Η Γαλλοβρετανική Απόφαση, Μόνιμη Παρουσία ως Ασφαλιστική Δικλείδα
Στις 6 Ιανουαρίου, κατά τη Διάσκεψη του Παρισιού, Γαλλία και Βρετανία ανακοίνωσαν μια απόφαση που προκάλεσε αντιδράσεις, θα εγκαταστήσουν στρατιωτικές βάσεις σε ουκρανικό έδαφος μετά την επίτευξη κατάπαυσης του πυρός. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ ήταν σαφής.
Βάσεις σε όλη την επικράτεια της Ουκρανίας, ασφαλείς αποθήκες όπλων για τον ουκρανικό στρατό, συμμετοχή σε αποστολή επιτήρησης της κατάπαυσης πυρός
Με μια πρώτη ματιά, αυτό φαίνεται ειρηνευτική κίνηση, εγγυήσεις για τη σταθερότητα, παρουσία που αποτρέπει την επανέναρξη του πολέμου. Στην πραγματικότητα, είναι ασφαλιστική δικλείδα. Αν βάλεις γαλλοβρετανικές βάσεις κοντά στην Οδησσό, κάθε μελλοντική ρωσική επίθεση γίνεται επίθεση κατά δυτικών στρατευμάτων. Το μήνυμα προς τη Μόσχα είναι ξεκάθαρο, «Αν θέλεις την πόλη, θα πρέπει να χτυπήσεις εμάς, και τότε θα έχεις πόλεμο με το ΝΑΤΟ».
Αλλά αυτή η στρατηγική προϋποθέτει ότι η Ρωσία θα υποχωρήσει αντί να κλιμακώσει. Προϋποθέτει ότι η Μόσχα θα δεχτεί την ήττα παρά να ρισκάρει σύγκρουση με τη Δύση. Και αυτό, σύμφωνα με αναλυτές που γνωρίζουν τη ρωσική νοοτροπία, είναι το μεγάλο λάθος.
Η Προειδοποίηση που Κανείς Δεν Ακούει
Ο Άλασταρ Κρουκ, πρώην ανώτερος αξιωματούχος της MI6 και διπλωμάτης με δεκαετίες εμπειρίας στη Μέση Ανατολή και τη Ρωσία, εκπέμπει εδώ και μήνες μια δραματική προειδοποίηση που η Δύση επιμένει να αγνοεί. «Η Δύση προετοιμάζεται για τον χειρότερο πόλεμο, αλλά δεν το έχει συνειδητοποιήσει ακόμα.»
Σύμφωνα με τον Κρουκ, οι Βρετανοί πιστεύουν ότι μπορούν να αποδομήσουν την πυρηνική αποτροπή της Ρωσίας με «έξυπνα» χτυπήματα, χωρίς να πυροδοτήσουν πυρηνική απάντηση. Νομίζουν ότι μπορούν να χτυπήσουν στρατηγικούς στόχους σχετιζόμενους με πυρηνικά, και η Ρωσία θα το δεχτεί ως συμβατικό πόλεμο.
Αλλά όταν καταστρέφεις ραντάρ πρώιμης προειδοποίησης, όταν χτυπάς καταφύγια διοίκησης, όταν στοχεύεις στρατηγικούς πυρηνικούς στόχους, δεν κάνεις διπλωματία. Κάνεις χτύπημα αποκεφαλισμού. Και η Ρωσία έχει απάντηση σε αυτό το σενάριο.
Το Χέρι του Νεκρού
Το σύστημα Perimeter, γνωστό ως «Χέρι του Νεκρού», είναι ένα από τα πιο τρομακτικά συστήματα αποτροπής που έχουν σχεδιαστεί ποτέ. Αναπτύχθηκε κατά τον Ψυχρό Πόλεμο με έναν σκοπό, να εξασφαλίσει ότι ακόμα και αν η ρωσική ηγεσία εξοντωθεί σε πυρηνική επίθεση, η Ρωσία θα απαντήσει.
Σύμφωνα με τη δημόσια περιγραφή του συστήματος, το Perimeter λειτουργεί αυτόματα. Αν εντοπίσει πυρηνική επίθεση και χαθεί η επικοινωνία με την ηγεσία, σχεδιάστηκε για να εκτοξεύει αυτόματα πυρηνικά όπλα χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Δεν κάνει διακρίσεις μεταξύ Λονδίνου, Ουάσιγκτον, ή Κιέβου. Δεν ρωτάει «γιατί χτυπήσατε το ραντάρ μας». Δεν περιμένει διπλωματικές εξηγήσεις.
Αν το σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί όπως σχεδιάστηκε, απλά πυροδοτεί.
Όταν η Ματαιοδοξία Γίνεται Ανευθυνότητα
Η Βρετανία παίζει σήμερα για το κύρος μιας πρώην αυτοκρατορίας που δεν μπορεί να δεχτεί ότι πια ορίζει τη διεθνή τάξη από το περιθώριο. Αυτή η ματαιοδοξία δεν είναι απλά αφελής, είναι ανεύθυνη και επικίνδυνη.
Γιατί όταν χτυπάς συστήματα πυρηνικής προειδοποίησης για να αποδείξεις ότι μπορείς, όταν στοχεύεις στρατηγικούς στόχους πυρηνικών για να δείξεις ότι η «Παγκόσμια Βρετανία» δεν είναι σύνθημα, δεν κάνεις στρατηγική. Στήνεις ρωσική ρουλέτα, με γεμάτο σφαίρες πιστόλι.
Καί τότε λίγη σημασία θα έχει σε ποιόν έμεινε η Οδησσός. Γιατί το Χέρι του Νεκρού δεν θα περιμένει να το γιορτάσει κανείς.
* Δημοσιογράφος
