Η απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλουν ναυτικό αποκλεισμό στο Ιράν δεν ανοίγει μόνο ένα νέο, επικίνδυνο κεφάλαιο στον πόλεμο. Ανοίγει ταυτόχρονα ένα δεύτερο μέτωπο, λιγότερο ορατό, αλλά δυνητικά πιο κρίσιμο. Toν κίνδυνο όξυνσης της αντιπαράθεσης με την Κίνα σε μια χρονική στιγμή όπου οι δύο πλευρές επιχειρούσαν, έστω και διστακτικά, μια επαναπροσέγγιση.
Η αντίδραση του Πεκίνου ήταν ενδεικτική. Ο χαρακτηρισμός του ναυτικού αποκλεισμού των ΗΠΑ ως «επικίνδυνου και ανεύθυνου» δεν περιορίστηκε σε τυπική διπλωματική ρητορική. Αποτύπωσε την ανησυχία ότι η Ουάσιγκτον παρεμβαίνει άμεσα σε μια ενεργειακή γραμμή ζωτικής σημασίας για την κινεζική οικονομία, επιχειρώντας να πιέσει τον σημερινό της αντίπαλο, αλλά και να ελέγξει τις ενεργειακές ροές προς έναν ανταγωνιστή της.
Πριν από την έναρξη των αμερικανικών και ισραηλινών επιθέσεων στα τέλη Φεβρουαρίου, σχεδόν το σύνολο των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου κατευθυνόταν στην Κίνα. Η απόπειρα ελέγχου των ροών αυτών μετατρέπει έτσι τον ναυτικό αποκλεισμό από μέσο πίεσης προς την Τεχεράνη σε εργαλείο με ευρύτερες γεωπολιτικές συνέπειες. Στην πράξη, η Ουάσιγκτον διεκδικεί έλεγχο σε έναν από τους κρίσιμους ενεργειακούς διαύλους της Ασίας.
Η χρονική συγκυρία εντείνει το πρόβλημα. Ο Ντόναλντ Τραμπ ετοιμάζεται να επισκεφθεί το Πεκίνο μέσα στις επόμενες εβδομάδες, σε μια επίσκεψη που είχε σχεδιαστεί ως ευκαιρία επανακαθορισμού των διμερών σχέσεων. Το ταξίδι έχει ήδη αναβληθεί μία φορά, αλλά η επιμονή να πραγματοποιηθεί, ακόμη και υπό τις παρούσες συνθήκες, αποκαλύπτει το βάρος που του αποδίδει η Ουάσιγκτον.
Από την πίεση στην Τεχεράνη στην αντιπαράθεση με το Πεκίνο
Το πρόβλημα είναι ότι η ίδια η αμερικανική πολιτική υπονομεύει τις προϋποθέσεις αυτής της επίσκεψης. Ο έλεγχος των θαλάσσιων ροών μέσω των Στενών του Ορμούζ φέρνει αναπόφευκτα τις δύο χώρες σε άμεση αντιπαράθεση, ιδίως εάν κινεζικά εμπορικά πλοία βρεθούν αντιμέτωπα με αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις.
Αρχικά, το Πεκίνο επέλεξε να κρατήσει χαμηλούς τόνους. Υπέθεσε ότι τα φορτία που βρίσκονταν ήδη εν πλω και τα στρατηγικά αποθέματα του θα επαρκούσαν για να απορροφήσουν το πρώτο σοκ. Παράλληλα, απέφυγε να εμπλακεί στρατιωτικά, απορρίπτοντας ακόμη και την αμερικανική πρόταση για αποστολή πολεμικών πλοίων στην περιοχή.
Η έναρξη του αποκλεισμού, ωστόσο, άλλαξε τη στάση αυτή. Η προοπτική άμεσης παρέμβασης της Ουάσιγκτον στις κινεζικές ενεργειακές ροές μετατόπισε το ζήτημα από περιφερειακή κρίση σε θέμα στρατηγικής αντιπαράθεσης. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για το Ιράν, αλλά για τον έλεγχο ενός κομβικού σημείου της παγκόσμιας οικονομίας.
Ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ απάντησε με έμμεσο αλλά σαφές μήνυμα. Η αναφορά στον «νόμο της ζούγκλας» και η έμφαση στην επιλεκτική εφαρμογή του διεθνούς δικαίου συνιστούν ευθεία αμφισβήτηση της αμερικανικής στάσης, χωρίς την ανάγκη να κατονομαστούν οι ΗΠΑ.
Σε πιο άμεσο επίπεδο, το κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών μίλησε για κίνηση που κλιμακώνει την ένταση και θέτει σε κίνδυνο τη ναυσιπλοΐα. Η ρητορική αυτή σηματοδοτεί μια σαφή σκλήρυνση σε σχέση με την αρχική ουδετερότητα, αλλά και μια προειδοποίηση ότι το Πεκίνο δεν πρόκειται να αποδεχθεί παθητικά την αμερικανική πρωτοβουλία.
Ενέργεια, ναυσιπλοΐα και σύγκρουση συμφερόντων
Την ίδια στιγμή, στην Ουάσιγκτον ανοίγει ένα δεύτερο μέτωπο ανησυχίας. Αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούν ότι υπάρχουν ενδείξεις πως η Κίνα ενδέχεται να έχει αποστείλει στο Ιράν φορητά αντιαεροπορικά συστήματα. Αν και οι πληροφορίες δεν είναι επιβεβαιωμένες και δεν υπάρχουν αποδείξεις χρήσης τους, η συζήτηση αυτή επαναφέρει ένα παλαιότερο μοτίβο.
Η στρατιωτική σχέση Πεκίνου–Τεχεράνης έχει βαθιές ρίζες. Από τη δεκαετία του 1990, η Κίνα συνέβαλε στον εκσυγχρονισμό των ιρανικών πυραυλικών δυνατοτήτων, παρέχοντας τεχνολογία, υποδομές και τεχνογνωσία. Η ανάπτυξη αντιπλοϊκών πυραύλων και η ενίσχυση των εγχώριων παραγωγικών δυνατοτήτων του Ιράν φέρουν σε σημαντικό βαθμό κινεζική σφραγίδα.
Υπό την πίεση διεθνών κυρώσεων, η συνεργασία πήρε στη συνέχεια σε πιο έμμεσες μορφές. Το Πεκίνο περιόρισε τις άμεσες εξαγωγές οπλικών συστημάτων, αλλά αύξησε την παροχή εξοπλισμού και υλικών διπλής χρήσης – τόσο για ειρηνική αλλά και για στρατιωτική. Εξαρτήματα για drones, χημικές ουσίες για καύσιμα πυραύλων και κρίσιμες τεχνολογίες συνέχισαν να ρέουν προς το Ιράν μέσω σύνθετων δικτύων προμηθειών.
Παράλληλα, αυξάνονται οι ενδείξεις ότι η Τεχεράνη αξιοποιεί σήμερα το κινεζικό σύστημα δορυφορικής πλοήγησης BeiDou για στρατιωτικούς σκοπούς, προσθέτοντας ένα ακόμη επίπεδο τεχνολογικής εξάρτησης. Οι αμερικανικές κυρώσεις σε κινεζικές εταιρείες που εμπλέκονται σε αυτές τις διαδικασίες δείχνουν ότι η αντιπαράθεση εκτείνεται πλέον πέρα από το πεδίο της ενέργειας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η στάση του Τραμπ εμφανίζεται αρκετά προσεκτική για τα δεδομένα του σημερινού Αμερικανού προέδρου. Παρά τις υποψίες για κινεζική εμπλοκή, αποφεύγει να κλιμακώσει τη ρητορική, περιοριζόμενος σε γενικόλογες απειλές για νέους δασμούς. Η επιλογή αντανακλά την ανάγκη να διατηρηθεί ανοικτός ο δίαυλος προς μια ενδεχόμενη εμπορική συμφωνία.
Δύσκολες ισορροπίες
Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική που κινείται ταυτόχρονα σε δύο κατευθύνσεις. Από τη μία, επιδίωξη ελέγχου των ενεργειακών ροών και στρατιωτική πίεση στο Ιράν. Από την άλλη, προσπάθεια σταθεροποίησης των σχέσεων με την Κίνα, σε μια περίοδο έντονου οικονομικού ανταγωνισμού.
Η επιφυλακτικότητα αυτή δεν είναι τυχαία. Η Κίνα παραμένει ο βασικός στρατηγικός αντίπαλος των Ηνωμένες Πολιτείες, με τη δυνατότητα να επιβάλει άμεσο οικονομικό και γεωπολιτικό κόστος. Σε αντίθεση με το Ιράν, η σχέση με το Πεκίνο επηρεάζει ταυτόχρονα το εμπόριο, την ενέργεια και τη συνολική ισορροπία ισχύος. Γι’ αυτό και η Ουάσιγκτον μοιάζει να αποφεύγει, σε αυτή τη φάση τουλάχιστον, κινήσεις που θα μπορούσαν να μετατρέψουν μια περιφερειακή σύγκρουση σε ευρύτερη αντιπαράθεση με τον βασικό της ανταγωνιστή.
Καθώς πλησιάζει η ημερομηνία της επίσκεψης στο Πεκίνο, η ένταση γίνεται όμως όλο και πιο εμφανής. Ο αποκλεισμός δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο πίεσης σε έναν πόλεμο. Μετατρέπεται σε δοκιμασία για το κατά πόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να συνδυάσουν στρατιωτική κλιμάκωση με διπλωματική προσέγγιση.
Και όσο η Ουάσιγκτον επιχειρεί να ελέγξει τις ροές ενέργειας προς την Κίνα, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος η σύγκρουση με το Ιράν να εξελιχθεί σε ευρύτερη γεωπολιτική αντιπαράθεση με επίκεντρο όχι μόνο τη Μέση Ανατολή, αλλά την ίδια την ισορροπία ισχύος μεταξύ των δύο μεγαλύτερων δυνάμεων του κόσμου.
