Η αιφνιδιαστική πρόταση του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για απευθείας συνομιλίες με την Ουκρανία στις 15 Μαΐου στην Κωνσταντινούπολη έχει προκαλέσει πλήθος ερμηνειών και πολιτικών αναλύσεων.
Από τη μία πλευρά, διατυπώνονται ελπίδες για μια πιθανή κατάπαυση του πυρός, από την άλλη, αυξάνονται οι υποψίες ότι πρόκειται για έναν καλά ενορχηστρωμένο διπλωματικό ελιγμό με στόχο να σταθεροποιήσει τα εδαφικά κέρδη της Ρωσίας και να αποδυναμώσει τη διεθνή υποστήριξη προς την Ουκρανία.
Η αλήθεια, ωστόσο, βρίσκεται κάπου ενδιάμεσα, όπως συνήθως συμβαίνει στα ζητήματα υψηλής στρατηγικής.
Ο Ρώσος πρόεδρος επιμένει ότι οι συνομιλίες μπορούν να ξεκινήσουν χωρίς προαπαιτούμενα και ότι μπορούν να οδηγήσουν, ενδεχομένως, σε μια νέα κατάπαυση του πυρός. Η Ουκρανική πλευρά απάντησε θετικά, υπό την προϋπόθεση ότι η Ρωσία θα δεσμευτεί για άμεση και άνευ όρων παύση των εχθροπραξιών από την Δευτέρα 12 Μαΐου. Παράλληλα, ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι έλαβε τη ρητή στήριξη Γαλλίας, Γερμανίας, Ηνωμένου Βασιλείου, Πολωνίας και ΗΠΑ, οι οποίες συνέκλιναν σε μια κοινή πρόταση για 30ήμερη κατάπαυση του πυρός.
Η παρέμβαση του Ντόναλντ Τραμπ, που επιθυμεί να εμφανιστεί ως μεσολαβητής, δίνει ένα νέο χρώμα στις εξελίξεις, ωστόσο δεν έχει ακόμη ξεκαθαρίσει αν η Ουάσιγκτον μετατοπίζεται ουσιαστικά σε γραμμή σκληρής πίεσης προς τη Μόσχα. Είναι γεγονός πάντως ότι ακόμη και συντηρητικές φωνές, όπως ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, αρχίζουν να εκφράζουν επιφυλάξεις για τη ρωσική αδιαλλαξία, ενώ παράλληλα υπογραμμίζουν ότι η Μόσχα επιδιώκει υπερβολικά ανταλλάγματα.
Η Τουρκία μεγάλη κερδισμένη
Πέρα από τα ερμηνευτικά σχήματα για τη ρωσική στρατηγική, το σημείο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ο ρόλος της Τουρκίας. Η πρόθεση της Μόσχας να επαναφέρει στο προσκήνιο τις διαπραγματεύσεις του 2022, με σημείο συνάντησης την Κωνσταντινούπολη και διαμεσολαβητή τον Ερντογάν, αποτελεί έμμεση αλλά καθαρή αναγνώριση της Τουρκίας ως του πιο ισχυρού περιφερειακού παίκτη στην Ανατολική Μεσόγειο.
Σε μια εποχή που η Αθήνα περιορίστηκε στην εφαρμογή της δυτικής γραμμής χωρίς περιθώριο ελιγμών ή ανάληψης ενεργού διαμεσολαβητικού ρόλου, η Άγκυρα κατάφερε, μέσα από τη γεωπολιτική της ευελιξία, να κεφαλαιοποιήσει τη θέση της μεταξύ Δύσης και Ανατολής.
“Η Κωνσταντινούπολη, ως προτεινόμενος τόπος διαπραγμάτευσης, μετατρέπεται μεθοδικά σε διεθνές διπλωματικό σταυροδρόμι και σε ουδέτερη έδρα συμβολισμού για συγκρούσεις παγκόσμιας σημασίας”.
Η Ελλάδα, αντί να εκμεταλλευτεί τη γεωπολιτική της θέση ως σύνορο της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ απέναντι σε ένα μέτωπο παγκόσμιας σύγκρουσης, εναπόθεσε όλο το πολιτικό της κεφάλαιο στην πλήρη και άνευ όρων στοίχιση με τις θέσεις του Βορειοατλαντικού Συμφώνου. Ενώ η ελληνική διπλωματία θα μπορούσε να διεκδικήσει ρόλο ως πυλώνας ειρήνευσης – έστω και συμβολικό – ακολούθησε μονοδιάστατα μια πολιτική ελάχιστης αυτονομίας, αφήνοντας το έδαφος ελεύθερο στην Τουρκία, η οποία προσφέρει στους εμπλεκομένους «ουδέτερο έδαφος» και επενδύει σε σχέσεις ισχύος με όλα τα στρατόπεδα.
Η Κωνσταντινούπολη, ως προτεινόμενος τόπος διαπραγμάτευσης, μετατρέπεται μεθοδικά σε διεθνές διπλωματικό σταυροδρόμι και σε ουδέτερη έδρα συμβολισμού για συγκρούσεις παγκόσμιας σημασίας. Η τουρκική εξωτερική πολιτική έχει προσαρμοστεί στις απαιτήσεις της «πολυδιάστατης ισχύος», παίζοντας με επιδεξιότητα μεταξύ στρατιωτικής παρουσίας, ενεργειακής διασύνδεσης, πολιτικής μεσολάβησης και θρησκευτικής ηγεμονίας.
Αντιθέτως, η Αθήνα περιορίστηκε να μετατραπεί σε προέκταση των συμφερόντων της Δύσης, παραδίδοντας επιπλέον στρατιωτικές βάσεις χωρίς εμφανή ανταλλάγματα και χωρίς να οικοδομήσει καμία νέα πολιτική υπεραξία στο διεθνές στερέωμα. Η αδυναμία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής να συλλάβει τη σημασία της κρίσης ως ευκαιρία ανάδειξης –και όχι μόνο πειθαρχίας– έχει πλέον κόστος και στο στρατηγικό ισοζύγιο στην περιοχή.
Η γενικότερη εικόνα
Σε κάθε περίπτωση, η ρωσική πρόταση για συνομιλίες δεν μπορεί να αποκοπεί από την ευρύτερη εικόνα του πολέμου. Το Κρεμλίνο αναζητεί εναλλακτικές διόδους αποκλιμάκωσης που όμως θα βασίζονται στο υφιστάμενο status quo επί του εδάφους, το Κίεβο πασχίζει να εξασφαλίσει ελάχιστα ερείσματα αντίστασης πριν την επόμενη ρωσική επίθεση και η Δύση – μεταξύ πίεσης και κόπωσης – αναζητεί έναν τερματισμό του πολέμου που δεν θα φαντάζει ως εγκατάλειψη της Ουκρανίας. Σε αυτή τη σκακιέρα, η Άγκυρα φαίνεται να κερδίζει, επειδή διατηρεί χώρο ελιγμών.
Η ειρήνευση, αν έρθει, θα είναι αποτέλεσμα εξάντλησης ή ανατροπής στο πεδίο. Οι διπλωματικές κινήσεις – ειλικρινείς ή υποκριτικές – αποτελούν συμπτώματα και όχι αίτια της λύσης.
Ωστόσο, ο χάρτης της Ανατολικής Μεσογείου έχει ήδη αρχίσει να επανασχεδιάζεται: όχι με όπλα, αλλά με διπλωματικά γεγονότα, στα οποία η Τουρκία – και όχι η Ελλάδα – κρατά πλέον και το καρπούζι και το μαχαίρι με φίλους και εχθρούς να της αναγνωρίζουν ότι τα τελευταία χρόνια «έπαιξε μπαλίτσα» όπως είχε πει ο αείμνηστος Αλέφαντος.
Z.X.
