Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, όπως διαμορφώθηκε μετά τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και κωδικοποιήθηκε στις Συμβάσεις της Γενεύης του 1949, είχε τον θεμελιώδη στόχο να περιορίσει τις αγριότερες εκφάνσεις των ένοπλων συγκρούσεων και να προστατεύσει τους αμάχους. Σήμερα, ο στόχος αυτός μοιάζει πιο μακρινός από ποτέ.
Σύμφωνα με εκτενή και αυστηρά τεκμηριωμένη μελέτη της Ακαδημίας Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Γενεύης, το δίκαιο του πολέμου βρίσκεται πλέον «στα πρόθυρα κατάρρευσης».
Η έρευνα Παρατηρητήριο Πολέμου (War Watch) εξετάζει 23 ένοπλες συγκρούσεις παγκοσμίως την περίοδο από τον Ιούλιο του 2024 έως το τέλος του 2025. Το πόρισμα περιγράφει μια ζοφερή πραγματικότητα: πάνω από 100.000 άμαχοι σκοτώνονται κάθε χρόνο, ενώ βασανιστήρια, βιασμοί και εγκλήματα πολέμου διαπράττονται σχεδόν με πλήρη ατιμωρησία.
Η κλίμακα των παραβιάσεων είναι μάλιστα τέτοια που, όπως προειδοποιεί ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Στιούαρτ Κέισι Μάσλεν, «τα εγκλήματα φρίκης επαναλαμβάνονται επειδή τα προηγούμενα έγιναν ανεκτά». Και προειδοποιεί ότι η σημερινή ανοχή καλλιεργεί το έδαφος για την αυριανή βαρβαρότητα. «Οι πράξεις μας – ή η απουσία τους – θα καθορίσουν αν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο θα εξαφανιστεί εντελώς».
Άμαχοι στο στόχαστρο
Η έρευνα δεν αφήνει το παραμικρό περιθώριο για παρερμηνείες. Οι άμαχοι δεν είναι πλέον «παράπλευρες απώλειες». Αποτελούν συχνά τον ίδιο το στόχο. Στη Λωρίδα της Γάζας, μιας από τις πιο βάναυσες συγκρούσεις που εξετάζονται, ο πληθυσμός μειώθηκε κατά περίπου 254.000 ανθρώπους – μια μείωση σε επίπεδο 10,6% σε σχέση με τα προπολεμικά επίπεδα. Μέχρι το τέλος του 2025, είχαν σκοτωθεί 18.592 παιδιά και περίπου 12.400 γυναίκες. Παρότι συμφωνήθηκε εκεχειρία τον Οκτώβριο του 2025, εκατοντάδες ακόμη Παλαιστίνιοι έχασαν τη ζωή τους στη συνέχεια.
Στην Ουκρανία, το 2025 καταγράφηκαν περισσότεροι νεκροί άμαχοι από ό,τι στα δύο προηγούμενα χρόνια μαζί: 2.514 άνθρωποι. Ηταν μια αύξηση 70% σε σχέση με το 2023. Η μελέτη σημειώνει ότι ρωσικές επιθέσεις με drones στόχευσαν σκόπιμα μη στρατιωτικούς στόχους, ενώ εκατομμύρια κατοικίες στερήθηκαν ηλεκτρικό ρεύμα και βασικές υποδομές.
Η σεξουαλική βία ως όπλο
Ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι επίσης τα ευρήματα για τη σεξουαλική και έμφυλη βία, η οποία καταγράφεται σχεδόν σε κάθε σύγκρουση. Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η κατάσταση περιγράφεται ως «επιδημική»: σχεδόν όλες οι εμπλεκόμενες ένοπλες ομάδες φέρονται να διαπράττουν βιασμούς, με θύματα κυρίως γυναίκες και κορίτσια, από βρέφη ενός έτους έως ηλικιωμένες 75 ετών.
Στο Σουδάν, μετά την πτώση της πόλης Ελ Φάσερ τον Οκτώβριο του 2025, επιζώντες κατέθεσαν ότι μαχητές της οργάνωσης RSF προχώρησαν σε ομαδικούς βιασμούς που διαρκούσαν ώρες ή και ημέρες, συχνά μπροστά στα μέλη των οικογενειών των θυμάτων.
Η ατιμωρησία γίνεται κανόνας
Παρότι οι Συμβάσεις της Γενεύης δεσμεύουν όλα τα κράτη «να σέβονται και να διασφαλίζουν τον σεβασμό» του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου «σε όλες τις περιστάσεις», η έκθεση καταγράφει ένα συνεχώς διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στις νομικές δεσμεύσεις και την πραγματικότητα. Οι προσπάθειες για τη δίωξη εγκλημάτων πολέμου παραμένουν αποσπασματικές και πολιτικά επιλεκτικές, επισημαίνεται.
Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο στη Χάγη, το οποίο θεωρητικά αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της διεθνούς δικαιοσύνης, υπονομεύεται από την απουσία ή την εχθρική στάση μεγάλων δυνάμεων όπως οι ΗΠΑ, η Ρωσία, η Κίνα, το Ισραήλ και η Ινδία, που δεν είναι μέλη του, προστίθεται.
Μέτρα που θα μπορούσαν να περιορίσουν το πρόβλημα
Οι συντάκτες της έκθεσης προτείνουν μια σειρά από μέτρα, που όπως σημειώνουν, θα μπορούσαν να μειώσουν την ένταση του προβλήματος. Ανάμεσα τους προτείνουν την καθολική απαγόρευση πώλησης όπλων όταν υπάρχει σαφής κίνδυνος αυτά να χρησιμοποιηθούν για εγκλήματα πολέμου, απαγόρευση μη κατευθυνόμενων βομβών και ανακριβούς πυροβολικού σε κατοικημένες περιοχές, αυστηρούς περιορισμούς στη χρήση drones και τεχνητής νοημοσύνης κατά αμάχων, καθώς και συστηματική δίωξη εγκλημάτων πολέμου με ουσιαστική πολιτική και οικονομική στήριξη των διεθνών και εθνικών δικαστηρίων.
Το ζήτημα βέβαια παραμένει κυρίως πολιτικό και όχι νομικό. Υπάρχει η βούληση να εφαρμοστούν οι κανόνες; Να μπουν έστω κάποιοι φραγμοί για όσους κερδοσκοπούν από τον πόλεμο; Όσο τα εγκλήματα πολέμου παραμένουν χωρίς συνέπειες και το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά, η «τάξη» που υποτίθεται ότι αυτό εγγυάται μετατρέπεται σε κενό γράμμα, καταλήγει η έρευνα. Και τότε, όπως προειδοποιεί η οργάνωση, δεν θα μιλάμε απλώς για κρίση του διεθνούς δικαίου, αλλά για την οριστική του κατάρρευση.
