Το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός υπήρξε επί δεκαετίες κάτι περισσότερο από μια ετήσια συνάντηση των πλούσιων και ισχυρών. Λειτούργησε περισσότερο ως άτυπο σύμβολο της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης που χτίστηκε μεταπολεμικά. Ενός κόσμου βασισμένου στη διατλαντική συνεργασία, το ελεύθερο εμπόριο, την πολυμερή διπλωματία και, τα τελευταία χρόνια, στη ρητορική της βιώσιμης ανάπτυξης και της «εταιρικής ευθύνης».
Ποτέ δεν έλειψε ο σκεπτικισμός για την αντιπροσωπευτικότητά ή την αυθαιρεσία ενός άτυπου θεσμού όπως το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ. Φέτος, όμως, το Νταβός δεν αμφισβητείται απλώς. Μοιάζει παγιδευμένο σε μια ιστορική συγκυρία που περιορίζει δραστικά την ικανότητά του να παραγάγει ουσιαστικό πολιτικό περιεχόμενο
Ακόμη και στην ακμή της φιλελεύθερης δημοκρατικής συναίνεσης, η βασική του αντίφαση ήταν προφανής. Οι μεγαλύτεροι ωφελημένοι του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού —δισεκατομμυριούχοι τραπεζίτες, επικεφαλής τεχνολογικών κολοσσών και πολιτικοί ηγέτες— παρουσιάζονταν ως οι φορείς της αλλαγής, συγκεντρωμένοι σε ένα πολυτελές αλπικό θέρετρο για να «βελτιώσουν την κατάσταση του κόσμου», όπως το θέλει και το επίσημο μότο της σύναξης. Σήμερα, η αντίφαση δεν προκαλεί όμως μόνο ειρωνικά σχόλια. Αντανακλά μια βαθιά κρίση νομιμοποίησης.
Καθοριστικός παράγοντας για αυτό είναι η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και η άκρατη επιθετικότητα της εξωτερικής πολιτικής του. Ο πρόεδρος της χώρας που υπήρξε ο αρχιτέκτονας της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης προσέρχεται σήμερα στο Νταβός ως ο πιο ισχυρός αρνητής της. Πραξικοπήματα, εμπορικοί πόλεμοι, δασμοί, ανοιχτή περιφρόνηση προς το διεθνές δίκαιο και, πλέον, ξεδιάντροπες ιμπεριαλιστικές βλέψεις με επίκεντρο τη Γροιλανδία —έδαφος κράτους-μέλους τόσο του ΝΑΤΟ όσο και της Ευρωπαικής Ενωσης— συνθέτουν ένα σκηνικό πρωτοφανές για τα δεδομένα αυτού που κάποτε προσδιοριζόταν ως «δυτικός κόσμος».
Ο Τραμπ, απόλυτος πρωταγωνιστής της φετινής διάσκεψης
Και το πιο παράδοξο απ’ όλα είναι ότι ο Τραμπ δεν αντιμετωπίζεται ως «παρίας» στη φετινή διάσκεψη. Είναι ο αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής της. Το φετινό θέμα του Φόρουμ, «Πνεύμα διαλόγου», μοιάζει περισσότερο με παραδοχή αδυναμίας παρά με συνεκτική πολιτική ατζέντα.
Σε αντίθεση με προηγούμενες χρονιές, η κλιματική αλλαγή, η ενεργειακή μετάβαση, ακόμα και ο πόλεμος στην Ουκρανία ή οι καθιερωμένες πια εκκλήσεις για «αύξηση της φορολογίας των πλουσίων» που έχουν καταλήξει ανέκδοτο, υποχωρούν στο περιθώριο. Οι λέξεις-κλειδιά που κάποτε δομούσαν το αφήγημα του Νταβός απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά σαν οι διοργανωτές να αναγνωρίζουν ότι είναι πλέον αδύνατο να αναζητηθεί πεδίο σύγκλισης.
Η μετατόπιση αυτή αντικατοπτρίζεται και στις ηγετικές φιγούρες του Φόρουμ. Η αποχώρηση του Κλάους Σβαμπ, ιδρυτή και ιδεολογικού καθοδηγητή του Νταβός, σηματοδότησε το τέλος της εποχής του «καπιταλισμού των ενδιαφερόμενων μερών». Ο Λάρι Φινκ της BlackRock, προσωρινός συν-επικεφαλής, άλλοτε ένθερμος υποστηρικτής της πράσινης ατζέντας, εμφανίζεται πλέον ως «πραγματιστής» επιδιώκοντας πολιτικές ισορροπίες με την κυβέρνηση Τραμπ για κρίσιμες επιχειρηματικές κινήσεις.
Κατά τα άλλα, το Νταβός διεξάγεται στη σκιά μιας βαθύτερης κρίσης: της ανοιχτής πλέον αμφισβήτησης της διατλαντικής συμμαχίας. Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, το ερώτημα που πλανάται δεν είναι η σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες έχει αλλάξει, αλλά αν μπορεί να επιβιώσει με τη μορφή που τη γνωρίζαμε. Όταν η ηγετική δύναμη μιας 80χρονης συμμαχίας απειλεί με οικονομικό πόλεμο τους εταίρους της, απειλεί να προσαρτήσει εδάφη τους ακόμα και με τη βία και δηλώνει έτοιμη να στηρίξει πολιτικές δυνάμεις που υπονομεύουν τις κυβερνήσεις τους, η έννοια της συμμαχίας απογυμνώνεται από κάθε περιεχόμενό.
Η υπόθεση της Γροιλανδίας λειτουργεί, από αυτή την άποψη, ως καταλύτης. Η επιμονή του Τραμπ να αποκτήσει τον έλεγχο του εδάφους, ακόμη και «με τον εύκολο ή τον δύσκολο τρόπο» έχει εντείνει τους φόβους ότι οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν πλέον την Ευρώπη όχι ως σύμμαχο αλλά ως πεδίο άσκησης ισχύος. Η απειλή επιβολής δασμών ως μέσο πολιτικής πίεσης, την οποία αναλυτές χαρακτηρίζουν «οικονομικό πόλεμο μεταξύ συμμάχων», δεν έχει ιστορικό προηγούμενο.
Η όψιμη αντίδραση των ευρωπαίων
Η Γαλλία και η Γερμανία εμφανίζονται περισσότερο διατεθειμένες να αναλάβουν το ρίσκο της σύγκρουσης, μιλώντας ακόμη και για χρήση ενός οικονομικού «μπαζούκα» σε περίπτωση επιβολής νέων δασμών σε βάρος τους. Άλλοι, όπως η Βρετανία, προκρίνουν τη διπλωματία και την αποφυγή μετωπικής σύγκρουσης. Ωστόσο, κάτω από αυτές τις διαφορές, διαμορφώνεται σταδιακά μια κοινή συνειδητοποίηση: η Ευρώπη οφείλει να μειώσει την εξάρτησή της από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τόσο στρατιωτικά όσο και οικονομικά.
Το πρόβλημα είναι ο χρόνος. Η οικοδόμηση αυτόνομων ευρωπαϊκών αμυντικών και βιομηχανικών δυνατοτήτων απαιτεί χρόνια, ίσως και δεκαετίες. Στο μεταξύ, η ευρωπαϊκή οικονομία παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με την αμερικανική αγορά, ενώ οι διπλωματικές προσπάθειες για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία υπενθυμίζουν πόσο καθοριστικές παραμένουν οι αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας.
Μέσα σε αυτό το γεωπολιτικό τοπίο, το Νταβός μοιάζει ανίκανο να λειτουργήσει ως χώρος πραγματικής σύγκλισης ή σύνθεσης. Περιορίζεται όλο και περισσότερο στον ρόλο ενός μεγάλου επιχειρηματικού φόρουμ, όπου η τεχνητή νοημοσύνη και τα κρυπτονομίσματα υποκαθιστούν τις συζητήσεις για τα πραγματικά παγκόσμια προβλήματα όπως η κλιματική καταστροφή.
Ίσως, τελικά, το φετινό Νταβός να αποτελέσει κάτι περισσότερο από μια ακόμα αποτυχημένη παράσταση. Ισως να αποδειχτεί ο καθρέφτης ενός κόσμου σε μετάβαση, όπου οι θεσμοί της παλαιάς τάξης επιβιώνουν τυπικά έχοντας όμως χάσει τη δυνατότητα να επηρεάζουν καθοριστικά τις εξελίξεις. Σε έναν κόσμο κατακερματισμένο, πιο βάναυσο και λιγότερο πρόθυμο για συμβιβασμούς, το Νταβός δεν παράγει πλέον συναίνεση. Καταγράφει, απλώς, την απουσία της.
