Το κείμενο για τη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, που έδωσε πρόσφατα στη δημοσιότητα η Ουάσιγκτον, αποτελεί την οπτική Τραμπ για το πως βλέπει τη θέση των ΗΠΑ στον νέο κόσμο που διαμορφώνεται. Ανεξαρτήτως αν θα καταφέρει ή θα θελήσει να το υλοποιήσει κατά γράμμα, βέβαιον είναι ότι πρόκειται σαφώς για ένα κείμενο προθέσεων και στόχων.
Ουσιαστικά, αναγνωρίζει ότι ήδη ο κόσμος βρίσκεται σε τροχιά πολυπολικότητας, και ότι σε αυτή την υπό διαμόρφωση νέα διεθνή τάξη πραγμάτων, οι ΗΠΑ επιδιώκουν μεν την πρωτοκαθεδρία, αλλά όχι όπως στο παρελθόν με το status της μοναδικής υπερδύναμης. Το γεγονός ότι αναγνωρίζει την Κίνα ως «σχεδόν ισότιμο ανταγωνιστή» των ΗΠΑ, δείχνει να κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Πρωτοκαθεσδρία που, ως όλα δείχνουν, θα επιδιώξει δια του μαστιγίου και του καρότου, καθώς και δια του διαίρει και βασίλευε, όπως φαίνεται άλλωστε από την προσπάθειά του να μην σχηματίσουν ένα σφιχτό συμμαχικό μέτωπο Κίνα και Ρωσία.
Κάνει ανοικτή στροφή του προς την Ασία (Ινδο-Ειρηνικό), περιοχή που βάζει στην κορυφή της γεωπολιτικής ατζέντας του, παραδεχόμενος ουσιαστικά τη μετατόπιση ενός πολύ σημαντικού κομματιού του διεθνούς κέντρου βάρους προς την Ασία, αλλά και γενικότερα προς τον ονομαζόμενο «Παγκόσμιο Νότο», την πρωτοκαθεδρία του οποίου διεκδικεί η ανερχόμενη υπερδύναμη, η Κίνα. Μετατόπιση, βέβαια, που δεν είναι σημερινή για τις ΗΠΑ, αλλά έχει ξεκινήσει ήδη από την περίοδο Ομπάμα. Τώρα, όμως, εντονότερα και με άλλους όρους.
Μάλιστα, δείχνει να προσεγγίζει την Ασία με σεβασμό, ενώ διαφαίνεται σαφώς ότι η περιοχή ταιριάζει περισσότερο στα … «γούστα» του ενοίκου του Λευκού Οίκου, οι πολιτικές του οποίου χαρακτηρίζονται από «επιχειρηματικά παζάρια» και «συναλλακτική διπλωματία», παρά από τον σεβασμό στις αρχές του διεθνούς Δικαίου έτσι όπως διαμορφώθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αντίθετα με την Ασία, επιτίθεται με σφοδρότητα στην Ευρώπη, την οποία χαρακτηρίζει «παρακμιακή», και στο πλαίσιο της ιδεολογικής σταυροφορίας MAGA (Make America Great Again) κηρύσσει πόλεμο στις «φιλελεύθερες υπερβολές» της. Ουσιαστικά, την υποβιβάζει πιο κάτω και από … βοηθό σερίφη των ΗΠΑ.
Κοντολογίς, πρόκειται για ένα «μανιφέστο» της νέας διεθνούς τάξης πραγμάτων που ευαγγελίζεται η κυβέρνηση Τραμπ, της κατάλυσης σημαντικών πτυχών του προηγούμενου διεθνούς status quo, και του ρόλου των ΗΠΑ μέσα σε αυτήν.
America first
Μια ενδιαφέρουσα πρώτη προσέγγιση στο κείμενο για τη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, και ειδικά τι σηματοδοτεί αυτό για τον Ινδο-Ειρηνικό, κάνει στο Foreign Policy το πρώην μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής Εθνικής Ασφάλειας της Ινδίας, Raja Mohan.
Παραδοσιακά, στην Ουάσινγκτον, κάθε νέα κυβέρνηση βάζει το δικό της ιδεολογικό στίγμα στο όραμά της για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Το κείμενο για τη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας, που καταρτίστηκε από την κυβέρνηση Τραμπ και δημοσιεύθηκε την περασμένη εβδομάδα, δεν παρεκκλίνει αυτής της παράδοσης.
Το πιο σημαντικό είναι, όμως, ότι έρχεται σε ρήξη με τις προηγούμενες κατευθυντήριες γραμμές των αμερικανικών κυβερνήσεων. Το κείμενο αντικατοπτρίζει την κοσμοθεωρία του κινήματος MAGA και τις αλλαγές των διαθέσεων εντός της αμερικανικής κοινωνίας. Αν και είναι άγνωστο κατά πόσο θα το εφαρμόσει στην πράξη ο πρόεδρος των ΗΠΑ, αναμφίβολα σηματοδοτεί ένα σημαντικό ορόσημο στην υπό εξέλιξη συζήτηση σχετικά με τη θέση της Αμερικής στον κόσμο.
Εχει σαφώς τα χαρακτηριστικά του εθνικισμού MAGA. Εναν συνδυασμό αυτοσυγκράτησης στην εξωτερική πολιτική, έμφασης στο εθνικό συμφέρον και απόρριψης κοσμοθεωρίας της παγκοσμιοποίησης. Τονίζει, άλλωστε, ότι η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας «δεν βασίζεται στις παραδοσιακές πολιτικές ιδεολογίες», αλλά έχει ως «κίνητρο κυρίως το τι ωφελεί την Αμερική». Εν ολίγοις, America First.
Επίσης, δείχνει να επιδιώκει να απομακρυνθεί από τις προηγούμενες μεγάλες φιλοδοξίες της αμερικανικής ηγεμονίας και να στραφεί προς μια στενότερη κατανόηση του εθνικού συμφέροντος που βασίζεται στην εσωτερική ανάκαμψη των ΗΠΑ. Για πολλές χώρες σε όλο τον κόσμο, που έχουν κουραστεί από τις αμερικανικές αφ’ υψηλού διδαχές, μια τέτοια μετατόπιση φαίνεται να έχει καθυστερήσει πολύ.
Ο Ινδο-Ειρηνικός στην κορυφή της ατζέντας
Το κείμενο για τη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας του Τραμπ δείχνει πώς βλέπει στη δεύτερη θητεία του ως πρόεδρος την περιοχή Ινδο-Ειρηνικού, πως αντιμετωπίζει τους συμμάχους της η Ουάσιγκτον, πως αξιολογεί την Κίνα και πως οραματίζεται τον ρόλο των ΗΠΑ σε μια εποχή έντονης γεωπολιτικής αντιπαλότητας.
Τοποθετεί την Ασία — πιο συγκεκριμένα, την περιοχή Ινδο-Ειρηνικού — στην κορυφή της ατζέντας της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ. Αυτό σηματοδοτεί τη συνέχεια των κατά καιρούς αμερικανικών πολιτικών. Της «στροφής» προς την Ασία του Ομπάμα, του «ελεύθερου και ανοικτού Ινδο-Ειρηνικού» της πρώτης θητείας του Τραμπ, και της πολιτικής Μπάιντεν. Αλλωστε, η αυξανόμενη δύναμη της Κίνας και ο οικονομικός δυναμισμός της περιοχής καθιστούν αυτή την προτεραιότητα αναπόφευκτη.
Ενώ επικρίνει ανοιχτά την Ευρώπη για «παρακμή» και «εξάρτηση από τις φιλελεύθερες υπερβολές» της, αντίθετα προσεγγίζει την Ασία με μεγάλο σεβασμό. Οι ΗΠΑ υπόσχονται περιορισμένες και επιλεκτικές παρεμβάσεις στον Ινδο-Ειρηνικό και τη Μέση Ανατολή, σε αντίθεση με τον ευρωπαϊκό «σκληρό ακτιβισμό», ο οποίος υποτίθεται «σώζει τον δυτικό πολιτισμό». Η αιτία είναι απλή. Ο ιδεολογικός πόλεμος της MAGA είναι μια εσωτερική διαμάχη εντός της Δύσης για τις αξίες και το μέλλον του φιλελευθερισμού. Η Ασία δεν εμπλέκεται σε αυτή τη συζήτηση.
Εξίσου σημαντική είναι η επαναβεβαίωση της αρχής που πρεσβεύει πολλά χρόνια τώρα η Ουάσιγκτον. Οτι οι ΗΠΑ θα εναντιωθούν στην κυριαρχία οποιασδήποτε μεμονωμένης δύναμης στην Ασία. Για τις χώρες που ανησυχούν για τις φιλοδοξίες της Κίνας, αυτό είναι ένα κρίσιμο μήνυμα.
Πάντως, ενώ η έμφαση του κειμένου στη μη παρέμβαση φαίνεται θετική, η Ασία κατανοεί ότι οι υπερδυνάμεις παρεμβαίνουν όποτε τους δοθεί ευκαιρία. Οι πιέσεις Τραμπ στη Νότια Αφρική και τη Νιγηρία, καταδεικνύουν ότι οι τιμωρητικές διαθέσεις και ο εξαναγκασμός εξακολουθεί να υφίσταται. Οι απαιτήσεις των ΗΠΑ προς την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα για αύξηση των επενδύσεων στις ΗΠΑ, συνοδεύτηκαν ουσιαστικά από εκβιαστικούς όρους. Ο Τραμπ εφάρμοσε παρόμοιες πρακτικές στη Μαλαισία και την Καμπότζη.
Αυτό δεν είναι σεβασμός, αλλά πίεση από τον ισχυρό στον αδύναμο.
ΗΠΑ – Κίνα
Το γεγονός ότι ο Τραμπ αναγνωριζει την Κίνα ως «σχεδόν ισότιμο ανταγωνιστή» των ΗΠΑ ικανοποιεί πολλές χώρες στην περιοχή. Σημαντικό τμήμα της Ασίας επωφελήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την σινοαμερικανική προσέγγιση μετά τη δεκαετία του 1980 και αντιμετωπίζει την προοπτική ενός νέου Ψυχρού Πολέμου με ανησυχία. Ουδείς εξάλλου επιθυμεί να μπει στο δίλημμα της επιλογής Ουάσινγκτον ή Πεκίνο.
Η ετοιμότητα του Τραμπ να θεωρήσει την Κίνα ως «σχεδόν ισότιμο» εταίρο και η επιδίωξή του για μια «αμοιβαία επωφελή οικονομική σχέση» μαζί της, καθησυχάζει πολλές χώρες της περιοχής. Εππλέον, για χώρες όπως για παράδειγμα την Ινδία, το κάλεσμα του Τραμπ να επιδείξουν μεγαλύτερη περιφερειακή ευθύνη, ανοίγει το δρόμο για να ενισχύσουν τη δική τους στρατηγικό βάρος.
Η Ασία, σε αντίθεση με την Ευρώπη, μπορεί να έχει περισσότερο χρόνο για να προσαρμοστεί στις αλλαγές της αμερικανικής πολιτικής. Αλλά οι προκλήσεις για την πρώτη είναι πολύ μεγαλύτερες. Πόσο μάλλον, αφού, σε αντίθεση με τη Ρωσία, η Κίνα πραγματικά έχει τη δυνατότητα να μεταμορφώσει την ασφάλεια ολόκληρης της περιοχής της Ασίας.
Το μέλλον του Ινδο-Ειρηνικού θα εξαρτηθεί από το πώς οι ΗΠΑ θα διαχειριστούν την πολύπλοκη σχέση ανταγωνισμού και οικονομικής αλληλεξάρτησής τους με το Πεκίνο. Ενδεχόμενη ασάφεια στην αμερικανική πολιτική θα μπορούσε να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις σε όλη την περιοχή.
Εχθρικός προς την Ευρώπη, … «ρεαλιστής» στην Ασία
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με την ισχυρή γραφειοκρατία της, προκαλεί έντονη δυσφορία στο MAGA. Η Ασία, ωστόσο, με τους πολύ πιο αδύναμους θεσμούς της, φαίνεται πιο συμβατή με την κοσμοθεωρία του Τραμπ που βασίζεται στην κυριαρχία, το εθνικό συμφέρον και στη συνεργασία στη βάση του ρεαλισμού.
Αλλωστε, η φιλελεύθερη έμφαση στα ανθρώπινα και τα κοινωνικά δικαιώματα, διαχρονικά, αντιμετωπίζεται αρνητικά από ένα σημαντικό μέρος των ασιατικών κυβερνήσεων. Από την Κίνα έως τις δημοκρατικές αλλά εθνικιστικά προσανατολισμένες κοινωνίες. Για αυτές, το America First, με την έμφαση που δίνει στην διασφάλιση της κυριαρχίας, φαίνεται λογικό και προβλέψιμο.
Νέα διεθνής τάξη πραγμάτων
Πολλές κυβερνήσεις στον Ινδο-Ειρηνικό είναι εδώ και καιρό επιφυλακτικές απέναντι στην έννοια μιας «διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες». Φαινόταν υποκριτική ή επιβεβλημένη, ειδικά εξαιτίας των ΗΠΑ, οι οποίες δεν τηρούν πάντα ούτε καν τους δικούς τους κανόνες.
Ετσι, η έμφαση Τραμπ στον πραγματισμό και σε μια συναλλακτική – εμπορική προσέγγιση στη διπλωματία θεωρείται πολύ πιο αξιόπιστη. Τα ασιατικά κράτη, εξοικειωμένα με μια συναλλακτική προσέγγιση, αισθάνονται άνετα όταν οι ΗΠΑ κινούνται με βάση τον ρεαλισμό. Αυτό δείχνει, άλλωστε, και το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις της περιοχής ανταγωνίζονταν μεταξύ τους για το ποια χώρα θα εξασφαλίσει πιο ευνοϊκές συμφωνίες με τον Τραμπ, όπως φάνηκε κατά την πρόσφατη περιοδεία του στην περιοχή.
Ταϊβάν: Κύρια πηγή αβεβαιότητας
Ωστόσο, η εγκατάλειψη της «τάξης που βασίζεται σε κανόνες» καθιστά τα αδύναμα κράτη ακόμη πιο ευάλωτα. Εάν οι ΗΠΑ δεν είναι πρόθυμες να υπερασπιστούν την εδαφική ακεραιότητα κρατών, οι μικρές ασιατικές χώρες θα βρεθούν μόνες τους απέναντι στην Κίνα. Οι πιέσεις της Ουάσιγκτον προς την Ουκρανία να κάνει παραχωρήσεις στη Ρωσία, εγείρει σοβαρές ανησυχίες στην περιοχή σχετικά με το πώς οι ΗΠΑ θα αντιδράσουν στο ενδεχόμενο κινεζικής επέκτασης.
Ταυτόχρονα, η οικονομική προσέγγιση ΗΠΑ – Κίνας θα μπορούσε να προσκρούσει στις δεσμεύσεις ασφαλείας που έχουν αναλάβει οι Αμερικανοί στην περιοχή. Καθώς η ισχύς της Κίνας αυξάνεται, οι ΗΠΑ θα δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να διατηρήσουν την στρατιωτική τους υπεροχή. Αυτό εντείνει τις ανησυχίες μεταξύ των συμμάχων τους και θα μπορούσε να ωθήσει ορισμένα κράτη να λάβουν ριζοσπαστικές αποφάσεις, συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής επιλογής.
Η διατύπωση στο κείμενο της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας για την Ταϊβάν έχει προκαλέσει έντονη συζήτηση, αλλά δεν λέει πολλά για το πώς οι ΗΠΑ θα χειριστούν μια πραγματική κρίση. Η σκληρή απάντηση της Ουάσινγκτον στον Ιάπωνα πρωθυπουργό Σανάε Τακαΐτσι, ο οποίος συνέδεσε την ασφάλεια της Ιαπωνίας με την τύχη της Ταϊβάν, έχει μεγαλώσει τις ανησυχίες: Ο Τραμπ απαιτεί περισσότερα από τους συμμάχους του, ενώ προσφέρει όλο και λιγότερες εγγυήσεις.
