Ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ φέρεται να αποκάλεσε τον πρωθυπουργό του Ισραήλ , Μπενιαμίν Νετανιάχου «τρελό». Πριν από δύο χρόνια ήταν ο Τζο Μπάιντεν εκείνος που εμφανιζόταν να έχει «χάσει την υπομονή του» μαζί του. Και ακόμα πιο παλιά, ο Μπαράκ Ομπάμα περιγραφόταν συστηματικά από αμερικανικά δημοσιεύματα ως “εξοργισμένος” με την ισραηλινή ηγεσία.
Αν έμενε κανείς μόνο στις διαρροές του Axios και άλλες πηγές, θα πίστευε πως η ιστορία των αμερικανοϊσραηλινών σχέσεων δεν είναι παρά μια αδιάκοπη ακολουθία κρίσεων, εντάσεων και προσωπικών συγκρούσεων. Μια προσεκτικότερη ματιά στα γεγονότα αποκαλύπτει βέβαια ένα διαφορετικό συμπέρασμα.
Το μοτίβο είναι πλέον τόσο επαναλαμβανόμενο ώστε να θυμίζει τελετουργικό της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή. Ενας Αμερικανός πρόεδρος εξοργίζεται με το Ισραήλ , διαρρέουν πληροφορίες για θυελλώδεις τηλεφωνικές συνομιλίες και η διεθνής κοινότητα αρχίζει να συζητά αν πλησιάζει επιτέλους η στιγμή μιας ιστορικής ρήξης ανάμεσα στις δύο χώρες.
Το πρόβλημα είναι ότι η ιστορία των τελευταίων τριών δεκαετιών δείχνει κάτι άλλο. Οχι επειδή οι διαφωνίες δεν υπήρξαν ή υπάρχουν. Αλλά επειδή οι συνέπειές τους είναι συνήθως πολύ μικρότερες από τη δημοσιότητα που τους αναλογεί.
Από τον Ψυχρό Πόλεμο στην αμερικανική μονοκρατορία
Η ανθεκτικότητα της σχέσης δεν είναι τυχαία. Ήδη από τη δεκαετία του 1960, το Ισραήλ είχε αποκτήσει τεράστια σημασία για την Ουάσιγκτον ως βασικός πυλώνας ενός περιφερειακού συστήματος ασφαλείας απέναντι στη σοβιετική επιρροή και στα αραβικά εθνικιστικά καθεστώτα.
Η σημασία του αυξήθηκε ακόμη περισσότερο μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έχασαν τον σημαντικότερο σύμμαχό τους στον Περσικό Κόλπο. Από εκείνο το σημείο και μετά, το Ισραήλ έπαψε να αποτελεί απλώς έναν στενό εταίρο και αναδείχθηκε σταδιακά σε έναν από τους βασικούς άξονες της αμερικανικής στρατηγικής στη Μέση Ανατολή.
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και ο Πόλεμος του Κόλπου επιτάχυναν αυτή τη διαδικασία. Με την Ουάσιγκτον να αναδεικνύεται σε μοναδική υπερδύναμη με ουσιαστική επιρροή στην περιοχή, οι αμερικανοϊσραηλινοί δεσμοί απέκτησαν νέα χαρακτηριστικά.
Οι διαφωνίες δεν εξαφανίστηκαν. Όμως από τη δεκαετία του 1990 και μετά αφορούσαν ολοένα συχνότερα τον τρόπο διαχείρισης των κρίσεων και πολύ σπανιότερα τη γενική κατεύθυνση της σχέσης. Η δημόσια εικόνα ήταν συχνά αυτή της έντασης· η στρατηγική πραγματικότητα παρέμενε εκείνη της ολοένα στενότερης συνεργασίας.
Από το Όσλο στον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας»
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι ίσως η διαδικασία που ξεκίνησε μετά τον πρώτο Πόλεμο του Κόλπου. Η Ουάσιγκτον πίεσε τότε το Ισραήλ να συμμετάσχει στη Διάσκεψη της Μαδρίτης και αργότερα στη διαδικασία που οδήγησε στην πολυδιαφημισμένη ειρηνευτική διαδικασία του Όσλο. Την εποχή εκείνη παρουσιάστηκε ως απόδειξη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν πράγματι διατεθειμένες να συγκρουστούν με το Ισραήλ προκειμένου να προωθήσουν μια πολιτική λύση στο Παλαιστινιακό.
Τριάντα χρόνια αργότερα, οι Παλαιστίνιοι εξακολουθούν να μην έχουν το δικό τους κράτος. Οι ισραηλινοί εποικισμοί έχουν πολλαπλασιαστεί. Η Δυτική Όχθη είναι περισσότερο κατακερματισμένη από ποτέ και μετά την ισοπέδωση της Λωρίδας της Γάζας η ίδια η λύση των δύο κρατών μοιάζει πιο μακρινή από ποτέ.
Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ξεκίνησαν τότε τον λεγόμενο «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας», εισβάλλοντας στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Το Ισραήλ βρήκε σε αυτή τη νέα στρατηγική γλώσσα ένα πλαίσιο που συνέδεε όλο και περισσότερο τη δική του σύγκρουση με τους Παλαιστινίους, τη Χεζμπολάχ και το Ιράν με τις ευρύτερες αμερικανικές προτεραιότητες.
Από εκείνο το σημείο και μετά, η συνεργασία των δύο χωρών απέκτησε ακόμα βαθύτερα χαρακτηριστικά. Ανταλλαγή πληροφοριών, αντιτρομοκρατικές επιχειρήσεις, κυβερνοπόλεμος, αντιπυραυλική άμυνα, επιχειρήσεις στη Συρία, παρακολούθηση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Οι δύο χώρες δεν συμφωνούσαν πάντοτε σε όλα, αλλά λειτουργούσαν ολοένα περισσότερο μέσα στο ίδιο στρατηγικό πλαίσιο.
Η χρησιμότητα της «αμερικανικής οργής»
Ακόμη και οι περίοδοι των μεγαλύτερων δημόσιων εντάσεων δεν ανέκοψαν αυτή την πορεία. Ο Ομπάμα συγκρούστηκε επανειλημμένα με τον Νετανιάχου για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Παρ’ όλα αυτά, επί των ημερών του υπογράφηκε το μεγαλύτερο πακέτο στρατιωτικής βοήθειας στην ιστορία των αμερικανοϊσραηλινών σχέσεων, ύψους 38 δισεκατομμυρίων δολαρίων για μία δεκαετία.
Ο Τραμπ, κατά την πρώτη του θητεία, προχώρησε ακόμη περισσότερο. Αναγνώρισε την Ιερουσαλήμ ως πρωτεύουσα του Ισραήλ, αναγνώρισε την ισραηλινή κυριαρχία στα Υψίπεδα του Γκολάν και προώθησε τις Συμφωνίες του Αβραάμ, οι οποίες άνοιξαν τον δρόμο για την εξομάλυνση των σχέσεων του Ισραήλ με σειρά αραβικών κρατών χωρίς προηγούμενη επίλυση του Παλαιστινιακού.
Επειτα ήρθε η γενοκτονία στη Γάζα. Η κυβέρνηση Μπάιντεν εμφανίστηκε επανειλημμένα ενοχλημένη από τη βαναυσότητα των ισραηλινών επιθέσεων. Δημοσιεύματα μιλούσαν για ένταση, δυσφορία και απώλεια εμπιστοσύνης. Την ίδια στιγμή όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν στρατιωτική, διπλωματική και πολιτική στήριξη πρωτοφανούς κλίμακας, ενώ χρησιμοποίησαν κατ’ επανάληψη το δικαίωμα βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι οι διαφωνίες είναι προσχηματικές. Ούτε ότι οι δύο κυβερνήσεις ταυτίζονται σε όλα. Η σημερινή αντιπαράθεση γύρω από τον Λίβανο είναι χαρακτηριστική. Ο Τραμπ επιδιώκει μια συμφωνία με το Ιράν που θα μπορούσε να παρουσιάσει ως διπλωματική επιτυχία. Ο Νετανιάχου φαίνεται να θεωρεί ότι η στρατιωτική πίεση στον Λίβανο αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της ευρύτερης αναμέτρησης με την Τεχεράνη.
Η διαφωνία είναι πραγματική. Αλλά το ίδιο πραγματική είναι και μια άλλη διαπίστωση: η αμερικανική υποστήριξη προς το Ισραήλ δεν οικοδομήθηκε γύρω από την προσωπική χημεία δύο ηγετών ούτε εξαρτάται από ένα θυμωμένο τηλεφώνημα. Έχει διαμορφωθεί μέσα από δεκαετίες κοινών στρατηγικών υπολογισμών, θεσμικών δεσμών και περιφερειακών συμμαχιών.
Δεν είναι τυχαίο ότι η εικόνα του «ανεξέλεγκτου Νετανιάχου» και του «εξοργισμένου Αμερικανού προέδρου» επανέρχεται με τέτοια συχνότητα. Πρόκειται για ένα αφήγημα που επιτρέπει στην Ουάσιγκτον να διαχωρίζει συμβολικά τη θέση της από τις πιο ακραίες επιλογές του Ισραήλ χωρίς να αμφισβητεί τις δομές στήριξης που τις καθιστούν εφικτές. Και όσο η συζήτηση επικεντρώνεται στην προσωπική σχέση δύο ηγετών, τόσο λιγότερο φωτίζεται η πολύ πιο ανθεκτική πραγματικότητα των πολιτικών και στρατηγικών δεσμών που επιβιώνουν ανεξάρτητα από τις περιστασιακές εντάσεις.
