Tης Ιωάννας Αναστασίου
“Mέχρι να βρούμε τους νεκρούς μας ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει”. Η φράση της ηρωίδας του Πέδρο Αλμοδοβάρ στην ταινία “Παράλληλες μητέρες”(2021) θα μπορούσε να είναι ο τίτλος για τις αποκαλυπτικές εικόνες στους μαζικούς τάφους του Γεντί Κουλέ στις Συκιές Θεσσαλονίκης. Τάφοι που ανακαλύφθηκαν τυχαία κατά τη διάρκεια εργασιών ανάπλασης από τον δήμο Νεάπολης στο πάρκο Εθνικής Αντίστασης. Ένα Πάρκο που δημιουργήθηκε πριν είκοσι και πλέον χρόνια με επίμονο αγώνα παλιών αγωνιστών οι οποίοι γνώριζαν πως “κάπου εκεί στην περιοχή” εκτελέστηκαν οι δικοί τους άνθρωποι, μέλη της ΕΑΜικής αντίστασης ενάντια στους Γερμανούς κατακτητές στη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου.
Κι όπως ακριβώς στην ταινία του Πέδρο Αλμοδοβάρ εγγόνια παλιών αγωνιστών ενάντια στο φασιστικό καθεστώς του δικτάτορα Φράνκο βρίσκονται με οδύνη μπροστά στα κόκκαλα των εκτελεσθέντων συγγενών τους, θαμμένοι σε διάσπαρτες άγνωστες τοποθεσίες στην Ισπανία, έτσι και στις Συκιές Θεσσαλονίκης, συγγενείς που γνώριζαν πως οι δικοί τους άνθρωποι εκτελέστηκαν κάπου στο Γεντί Κουλέ, έσπευσαν με οδύνη στον τόπο της ανασκαφής. Ο δρόμος για την αναγνώριση των θυμάτων είναι μακρύς, πρέπει να ληφθεί DNA από τους σκελετούς, να μεταφερθεί σε ειδικά εργαστήρια στην Αθήνα, να αναζητηθούν αρχεία με τους εξαφανισμένους του Εμφυλίου. Να παραδοθούν τα Κόκκαλα στους συγγενείς, να γίνει η ταφή τους όπως αρμόζει, να κλείσει μια πληγή.
Οι μαζικοί τάφοι, έξι προς το παρόν ανασκάφηκαν με 33 σκελετούς, είναι ο πρόλογος για το άνοιγμα μιας μελανής σελίδας στην πρόσφατη ιστορία του ελληνικού κράτους.
Η πρώτη ανασκαφή, οι μαρτυρίες ιστορικών
Η πρώτη ανακάλυψη που άνοιξε την πόρτα σε ένα ταξίδι επιστροφής στο τραυματικό παρελθόν της χώρας, ήταν δύο σκελετοί που ξεθάφτηκαν τον Νοέμβριο του 2024 όταν μπουλντόζες του δήμου άρχισαν τα έργα ανάπλασης στο Πάρκο Εθνικής Αντίστασης. Η αρχαιολογία που κλήθηκε επιτόπου αποφάνθηκε πως οι σκελετοί δεν έχουν αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Είχαν όμως μεγάλο ιστορικό και εθνικό ενδιαφέρον, ήταν ένα κομμάτι της πρόσφατης ιστορίας της χώρας που θάφτηκε-μπαζώθηκε στο όνομα της “εθνικής ομοψυχίας”. Σε μια χώρα στην οποία ο Εμφύλιος πόλεμος σημάδεψε όλες τις επόμενες γενιές, γεννώντας ένα αξεπέραστο συλλογικό τραύμα, δεν μπορεί πλέον να κρύβονται τα εγκλήματα “κάτω από το χαλάκι”. Ξεθάβοντας το παρελθόν μπορεί κάποιος να κοιτάξει κατάματα το μέλλον.
Ευτυχώς για την ιστορία, ο δήμος Νεάπολης σε συνεργασία και με τους συλλογικούς φορείς της πόλης, σταμάτησε τις εργασίες ανάπλασης και συνέχισε τις ανασκαφές. Μέσα σε τρεις μήνες αποκαλύφθηκαν, μέχρι στιγμής συνολικά έξι ομαδικοί τάφοι με 33 σκελετούς εκτελεσθέντων την περίοδο 1946-1955. Ο μεγαλύτερος και τελευταίος πρόχειρος λάκκος που ανοίχθηκε αποκάλυψε 13 σκελετούς, ο ένας δίπλα στον άλλο. Μέσα στους πρόχειρους τάφους που ανασκάφηκαν βρέθηκαν σκελετοί που ανήκουν σε νεαρά άτομα, ένας ανήκει σε γυναίκα, αφού βρέθηκαν ίχνη γυναικείου παπουτσιού. “Σε ένα από τα κρανία υπάρχει η τρύπα από τη χαριστική βολή”, ανέφερε στις πρώτες του δηλώσεις ο δήμαρχος Συκεών Σίμος Δανιηλίδης.
Στο δήμο Συκεών ανοίχθηκε κατάλογος με συγγενείς εξαφανισθέντων αγωνιστών που αναζητούσαν χρόνια τους ανθρώπους τους, ήξεραν ότι εκτελέσθηκαν, δεν γνώριζαν που τους έθαψαν.
Ο τόπος-χάρη στα σημερινά ευρήματα- επιβεβαιώθηκε. Πρόκειται για την περιοχή πέριξ του Γεντί Κουλέ, γνωστό ως το Κολαστήριο φυλακισμένων για εκατό περίπου χρόνια. Ο συγκεκριμένος χώρος αλλά και ορισμένες άλλες τοποθεσίες κοντά στο Γεντί Κουλέ, είχαν χρησιμοποιηθεί ως χώροι για τι εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων που ήταν φυλακισμένοι στο Γεντί Κουλέ, καταδικασμένοι σε θάνατο από το έκτακτο στρατοδικείο Θεσσαλονίκης.
Ο τρομερές φυλακές Επταπυργίου είχαν “φιλοξενήσει” εκατοντάδες αγωνιστές και αγωνίστριες την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου αλλά και στα χρόνια της χούντας. Εκεί, όπως είναι γνωστό, κρατήθηκε και δραπέτευσε ο Νίκος Ζαχαριάδης. Εκεί εκτελέστηκε στις 5 Μάρτη του 1951 ο αγωνιστής της ειρήνης Νίκος Νικηφορίδης.
Ο Ηλίας Πετρόπουλος, ερευνητής του ελληνικού λαϊκού Πολιτισμού που είχε επισκεφθεί το Γεντί Κουλέ έγραφε από το Παρίσι σε ένα από τα δοκίμια του: “Στη διάρκεια του Ανταρτοπολέμου τα στρατοδικεία της Θεσσαλονίκης δουλεύανε ρολόι. Με τον ίδιο ρυθμό δουλεύανε και τα εκτελεστικά αποσπάσματα. Οι εκτελέσεις γινόντουσαν πίσω από το Γεντί Κουλέ. Τα πτώματα τα έθαβαν επιτόπου. Εκείνη την εποχή πίσω από το Γεντί Κουλέ ήταν μια απέραντη ερημιά. Τα κοντινότερα σπίτια (Συκιές μεριά) απείχαν τουλάχιστον πεντακόσια μέτρα. Τα μοναδικά πράματα που έβλεπες πίσω από το Γεντί Κουλέ ήσανε το γκρεμισμένο μνήμα του Μπαμπά, ένα μαρμαρένιο κολονάκι και μια κερασιά. Αυτός ο Μπαμπάς ήταν κάποιος λόγιος δερβίσης. […] Το κολονάκι φαίνεται να ήταν κατάλοιπο από κάποιο άλλο μνήμα. Όσο για την κερασιά, λέγανε πως εκεί, ακριβώς μπροστά της έστηναν τους μελλοθάνατους”. Για τους κατοίκους της περιοχής ήταν γνωστό πως ο τόπος ήταν γεμάτος τάφους με νεκρούς αγνώστου ταυτότητας. Το μικρό διάστημα της κυβέρνησης Πλαστήρα (μόλις 4 μήνες) το 1950, στην περιοχή οριοθετήθηκε ένα άτυπο νεκροταφείο των πολιτικών κρατουμένων που είχαν εκτελεστεί και συγγενείς πήγαιναν να καταθέσουν λουλούδια σε τάφους χωρίς ονόματα. Μετά την πτώση της κυβέρνησης Πλαστήρα το νεκροταφείο ισοπεδώθηκε και ο χώρος έγινε χωράφια τα οποία σπάρθηκαν με κριθάρια.
Η απόδειξη της μαρτυρίας του Πετρόπουλου αλλά και των ιστορικών στοιχείων για το άτυπο νεκροταφείο, έρχεται 80 χρόνια μετά με την ανασκαφή των -προς το παρόν- έξι ομαδικών τάφων με τους 33 σκελετούς.
Ο δημοσιογράφος Σπύρος Κουζινόπουλος, ο οποίος στο παρελθόν είχε πραγματοποιήσει μελέτη, μιλώντας στην ιστοσελίδα voria.gr ανέφερε ότι σε όλη εκείνη την περιοχή γίνονταν οι εκτελέσεις την περίοδο του Εμφυλίου. “Λίγο μετά την εκτέλεση πήγαινε ένα συνεργείο από ποινικούς κρατούμενους, έσκαβαν λάκκους και έριχναν μέσα τις σορούς”, ανέφερε. Ο κ. Κουζινόπουλος εξήγησε ότι όσοι εκτελέστηκαν θάφτηκαν γυμνοί καθώς οι ποινικοί κρατούμενοι, που άνοιγαν τους λάκκους, έπαιρναν ως ανταμοιβή, τα ρούχα των εκτελεσθέντων, τα οποία στη συνέχεια πουλούσαν σε άλλους κρατούμενους. Μαζί με τους σκελετούς εντοπίστηκαν, μέσα στα βαμμένα με αίμα – από εκείνη τη χρονική περίοδο – χώματα, σόλες, αρβύλες, κουμπιά, σφαίρες καθώς και ένα δακτυλίδι.
Κατά τη δική του εκτίμηση στην περιοχή είναι θαμμένοι τουλάχιστον 400 εκτελεσθέντες της περιόδου του Εμφυλίου Πολέμου. Όμως, όπως ο ίδιος επισημαίνει είναι δύσκολο να βρεθούν όλοι, αφού την περίοδο του ’70-΄80 κατά τη θεμελίωση των νέων οικοδομών βρίσκονταν οστά και τμήματα σκελετών, αλλά οι εργολάβοι δεν ενημέρωναν τις αρχές, τα σκέπαζαν και συνέχιζαν τις εργασίες ανοικοδόμησης.
Στη σελίδα του Κυκλοθυμικός στο facebook, σημειώνεται ότι οι σκελετοί στους πρόχειρους ομαδικούς τάφους ανήκουν σε κομμουνιστές που βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν στο Επταπύργιο την περίοδο 1946-1954. “Εκτελέστηκαν με ψεύτικες κατηγορίες, με δίκες που έγιναν τσάτρα πάτρα, στα κρυφά, χωρίς να ακολουθηθούν έστω οι τυπικές διαδικασίες της αστικής δικαιοσύνης. Άλλοι εκτελέστηκαν κατά την διάρκεια του Εμφυλίου, άλλοι αργότερα, άλλοι πολύ αργότερα. Ακόμα κι όταν σίγησαν τα τουφέκια, σίγησαν μονομερώς, το έγκλημα συνεχίστηκε. Είναι άνθρωποι που εκτελέστηκαν για τα πιστεύω τους και τις αρχές τους, επειδή δεν πρόδωσαν.Τα νεκρά σώματά τους δεν παραδόθηκαν ποτέ στους συγγενείς τους, δεν ενημέρωσαν για τις εκτελέσεις, δεν επέτρεψαν να γίνουν κηδείες, δεν καταγράφηκε ποτέ ο θάνατός τους, δεν τους παραχωρήθηκε ένας τάφος, ένα μνημείο. Ηταν κατά έναν τρόπο αγνοούμενοι στον ίδιο τους τον τόπο, χωρίς εισβολές, χωρίς κατοχές”.
Μια από τις πρώτες που έσπευσαν στον τόπο των ανασκαφών ήταν μια γηραιά κυρία. “Εχετε συγγενή εκτελεσμένο;” τη ρώτησαν. “Τον πατέρα μου. Λεγόταν Απόστολος Ωρολογάς, γραμματέας της Στενής Αυτοάμυνας Ανατολικών Συνοικιών μετά την Κούλα Ελευθεριάδου. Τον έπιασαν και τον εκτέλεσαν σχεδόν αμέσως το 1947, δεν μας έδωσαν ποτέ πίσω το σώμα του. Ηταν 35 χρόνων όταν τον εκτέλεσαν, εγώ ήμουν ενός έτους, ο αδερφός μου λίγο πιο μεγάλος, τον θυμόταν σαν μια σκιά.”
“Πρόδωσε, Ωρολογά, του έλεγαν, για να γλιτώσεις!” “Όχι, δεν προδίδω!”
Όλα αυτά τα χρόνια με αυτό το μαράζι ζήσαμε, να τον βρούμε. Θέλω πριν πεθάνω να θάψω τα κόκαλα του, να τον θάψω και να τον τιμήσω όπως πρέπει, να τα πάρω μαζί μου, να πεθάνω ήσυχη”.
Τα συγκλονιστικά λόγια της γυναίκας πάνω από τα κόκαλα στους ομαδικούς τάφους των αγωνιστών φυλακισμένων στο Γεντί Κουλέ, εκτελεσθέντων για τις ιδέες τους, σκάβουν τα ναρκοπέδια της ιστορικής μας μνήμης για μια εποχή που σημάδεψε ανεξίτηλα τη χώρα και την ψυχή των Ελλήνων. Και μόνο αν γνωρίζεις την ιστορία σου μπορείς να έχεις και μέλλον.
Οι “Συκιές” της απελευθέρωσης
Η περιοχή των Συκεών στις δυτικές συνοικίες της Θεσσαλονίκης είναι μια από τις ιστορικότερες περιοχές της πόλης. Όπως γράφει ο Γιάννης Λαθήρας από τη δημοτική παράταξη “Η πόλης αλλιώς” στο δήμο Συκεών, στη περιοχή έγιναν σημαντικά ιστορικά γεγονότα. Όπως ο συμμαχικός βομβαρδισμός από τη RAF σε Νεάπολη, Συκιές, Βάρνα και Ροδοχώρι τη νύχτα στις 5 Δεκέμβρη του 1943, όταν 500 Θεσσαλονικείς σκοτώθηκαν κάτω από τα ερείπια των σπιτιών τους, τα οποία χτυπήθηκαν αντί των συνηθισμένων στρατιωτικών στόχων.
Στις 16 Οκτωβρίου 1944 έγινε η περίφημη μάχη της Νεάπολης και των Συκεών, που ήταν και ο προάγγελος της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης, όταν οι δοσιλογικές συμμορίες του Κισά-Μπατζάκ επιτέθηκαν στις λαϊκές συνοικίες. Τμήματα του εφεδρικού ΕΛΑΣ, μετά από σκληρές μάχες έξι ωρών τους έδιωξαν προκαλώντας μεγάλες απώλειες.
Στις Συκιές επίσης έγιναν οι δολοφονίες από αστυνομικούς του Συκιώτη νεολαίου αγωνιστή της ΕΔΑ Στέφανου Βελδεμίρη στις 26 Οκτώβρη 1961 και του Νεαπολίτη αντιστασιακού του ΕΛΑΣ Τάσου Μαγλαρίδη, μέλους του ΚΚΕ, στις 28 Οκτώβρη 1980. Εκεί στις Συκιές, ανάμεσα στον Άγιο Παύλου και το δάσος του Σέιχ Σου, βρίσκεται “θαμμένο” το “νεκροταφείο των φτωχών”, όπου βρίσκονται και πολλοί από τους εκτελεσμένους του Γεντί Κουλέ, ανάμεσα τους και η 23χρονη κομουνίστρια Κούλα Ελευθεριάδου.
