Στις 23 Ιουνίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε τη χρηματοδότηση των πρώτων περιφερειακών κέντρων προστασίας για υποθαλάσσια καλώδια στη Βαλτική και τη Μεσόγειο, και άνοιξε νέο πρόγραμμα χρηματοδότησης 40 εκατομμυρίων ευρώ για έργα που θα ενισχύσουν την ευρωπαϊκή δυνατότητα επισκευής τους. Η είδηση πέρασε σχεδόν απαρατήρητη έξω από τους κύκλους των ειδικών. Κι όμως, πίσω από αυτή τη φαινομενικά τεχνική απόφαση κρύβεται μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές μεταβολές της τελευταίας δεκαετίας.
Για περισσότερο από έναν αιώνα η γεωπολιτική περιστρεφόταν γύρω από τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών, των λιμανιών, των πετρελαϊκών κοιτασμάτων και των αγωγών φυσικού αερίου. Σήμερα, χωρίς να έχουν χάσει τη σημασία τους, οι παραδοσιακές αυτές υποδομές μοιράζονται ολοένα περισσότερο τον πρωταγωνιστικό ρόλο με μια νέα γενιά δικτύων: υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών, κέντρα δεδομένων, δορυφορικά συστήματα, δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας και εγκαταστάσεις παραγωγής μικροτσίπ.
Η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης διεθνούς τάσης. Τα υποθαλάσσια καλώδια και οι υποδομές μεταφοράς δεδομένων αντιμετωπίζονται πλέον όχι ως απλά τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, αλλά ως κρίσιμα στοιχεία οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος.. Αν τον προηγούμενο αιώνα οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων και των εμπορικών θαλάσσιων οδών, σήμερα ανταγωνίζονται ολοένα περισσότερο για τον έλεγχο των διαδρομών από τις οποίες κινούνται τα δεδομένα, η πληροφορία και η ψηφιακή οικονομία.
Η αόρατη υποδομή της ψηφιακής οικονομίας
Παρά τη δημοφιλή αντίληψη ότι το διαδίκτυο βασίζεται κυρίως στους δορυφόρους, σχεδόν το 99% της διεθνούς κίνησης δεδομένων μεταφέρεται μέσω εκατοντάδων υποθαλάσσιων καλωδίων οπτικών ινών που διασχίζουν τους ωκεανούς. Από αυτά περνούν οι τραπεζικές συναλλαγές, οι χρηματιστηριακές αγορές, οι επικοινωνίες επιχειρήσεων και κυβερνήσεων, οι υπηρεσίες cloud, αλλά και η λειτουργία ολοένα μεγαλύτερου μέρους της παγκόσμιας οικονομίας.
Η σημασία τους αυξάνεται ακόμη περισσότερο εξαιτίας της έκρηξης της τεχνητής νοημοσύνης. Τα νέα μοντέλα ΑΙ απαιτούν τεράστιους όγκους δεδομένων που μεταφέρονται συνεχώς μεταξύ ηπείρων και γιγαντιαίων κέντρων δεδομένων. Τα υποθαλάσσια καλώδια μετατρέπονται έτσι σε κρίσιμη υποδομή όχι μόνο για τις τηλεπικοινωνίες αλλά και για την επόμενη φάση της ψηφιακής οικονομίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτεροι επενδυτές σε νέα καλώδια δεν είναι πλέον μόνο οι παραδοσιακοί τηλεπικοινωνιακοί οργανισμοί. Η Google, η Meta, η Microsoft και η Amazon χρηματοδοτούν ή συμμετέχουν πλέον σε ολοένα περισσότερα έργα παγκοσμίως, επιδιώκοντας να εξασφαλίσουν τη δική τους ανεξάρτητη πρόσβαση σε αυτή την κρίσιμη υποδομή.
Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία. Για πρώτη φορά, ένα τόσο μεγάλο μέρος της παγκόσμιας ψηφιακής υποδομής δεν βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια κρατών ή παραδοσιακών τηλεπικοινωνιακών εταιρειών, αλλά διαμορφώνεται ολοένα περισσότερο από ιδιωτικούς τεχνολογικούς κολοσσούς με παγκόσμια παρουσία.
Η γεωπολιτική μεταφέρεται στις υποδομές
Η αλλαγή αυτή έχει ήδη επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται την ασφάλεια.
Για δεκαετίες, η προστασία των υποθαλάσσιων καλωδίων αντιμετωπιζόταν κυρίως ως τεχνικό ζήτημα. Σήμερα εντάσσεται ολοένα περισσότερο στον στρατηγικό σχεδιασμό κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών. Όχι επειδή κάθε διακοπή λειτουργίας ή βλάβη αποδίδεται σε εχθρική ενέργεια, αλλά επειδή η εξάρτηση των σύγχρονων κοινωνιών από αυτές τις υποδομές έχει γίνει τόσο μεγάλη ώστε ακόμη και ένα μεμονωμένο περιστατικό μπορεί να προκαλέσει σημαντικές οικονομικές και επιχειρησιακές συνέπειες.
Η ίδια λογική επεκτείνεται και πέρα από τα καλώδια. Τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, τα data centers, οι δορυφόροι, οι εγκαταστάσεις παραγωγής ημιαγωγών και τα δίκτυα επικοινωνιών αντιμετωπίζονται πλέον ως κρίσιμες στρατηγικές υποδομές.
Η γεωπολιτική, με άλλα λόγια, δεν αφορά πλέον μόνο τον έλεγχο εδαφών, θαλάσσιων περασμάτων ή ενεργειακών κοιτασμάτων. Αφορά ολοένα περισσότερο και τον έλεγχο των υποδομών που επιτρέπουν στις οικονομίες να λειτουργούν και στις κοινωνίες να παραμένουν συνδεδεμένες.
Αυτό εξηγεί γιατί οι μεγάλες δυνάμεις επενδύουν ταυτόχρονα σε λιμάνια, ενεργειακούς διαδρόμους, δίκτυα δεδομένων και διαστημικές υποδομές. Δεν πρόκειται για ανεξάρτητες πολιτικές, αλλά για διαφορετικές όψεις της ίδιας στρατηγικής.
Από το πετρέλαιο στα καλώδια
Η μετάβαση αυτή αποτυπώνεται πλέον και στον τρόπο με τον οποίο αναδιαμορφώνεται ο διεθνής ανταγωνισμός.
Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρήσουν την τεχνολογική τους πρωτοκαθεδρία μέσα από επενδύσεις σε μικροτσίπ, υπολογιστικές υποδομές και νέα δίκτυα δεδομένων. Η Κίνα αναπτύσσει παράλληλα τη δική της ψηφιακή αρχιτεκτονική μέσω επενδύσεων σε καλώδια, τηλεπικοινωνίες και ψηφιακές υποδομές που συνδέονται με την ευρύτερη στρατηγική της για τις διεθνείς μεταφορές και το εμπόριο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε διαφορετική θέση. Διαθέτει σημαντικές τεχνολογικές δυνατότητες, αλλά εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό τόσο από αμερικανικές όσο και από ασιατικές υποδομές. Γι’ αυτό τα τελευταία χρόνια επενδύει ολοένα περισσότερο στην έννοια της «στρατηγικής ανθεκτικότητας», επιδιώκοντας να περιορίσει κρίσιμες εξαρτήσεις χωρίς να αποκοπεί από την παγκόσμια οικονομία.
Το ενδιαφέρον είναι ότι οι εξελίξεις αυτές δεν αντικαθιστούν τη γεωπολιτική του πετρελαίου ή των θαλάσσιων οδών. Τη συμπληρώνουν. Τα Στενά του Ορμούζ, η Ερυθρά Θάλασσα, ο Ινδο-Ειρηνικός και οι μεγάλοι εμπορικοί διάδρομοι παραμένουν ζωτικής σημασίας. Δίπλα τους όμως αναδύεται μια δεύτερη, λιγότερο ορατή γεωγραφία: εκείνη των δικτύων δεδομένων και των ψηφιακών υποδομών.
Γι’ αυτό και η ισχύς στον 21ο αιώνα δεν θα κρίνεται μόνο από τον αριθμό των αεροπλανοφόρων ή των πυραύλων που διαθέτει μια χώρα. Θα εξαρτάται ολοένα περισσότερο από το αν μπορεί να προστατεύει, να ελέγχει και να διατηρεί σε λειτουργία τις κρίσιμες υποδομές πάνω στις οποίες στηρίζεται η ψηφιακή οικονομία.
Οι νέες αρτηρίες του κόσμου δεν μεταφέρουν μόνο εμπορεύματα και ενέργεια. Μεταφέρουν δεδομένα, γνώση, κεφάλαια και οικονομική δραστηριότητα. Και αυτό τις καθιστά ένα από τα σημαντικότερα πεδία του γεωπολιτικού ανταγωνισμού του 21ου αιώνα.
