Το πανεπιστήμιο Χάρβαρντ στη Μασαχουσέτη δεν εξακοντίστηκε στην επικαιρότητα μόνο γιατί αντιστέκεται σθεναρά στις επιθέσεις του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον των αμερικανικών ΑΕΙ που δεν σιωπούν για τα εγκλήματα των Ισραηλινών στη Λωρίδα της Γάζας ή μελετούν το τρίπτυχο διαφορετικότητα-ισότητα-συμπερίληψη (diversity- equity-inclusion, DEI) στην κοινωνία των ΗΠΑ.
Τώρα γίνεται είδηση για έναν, ακόμη, σοβαρό λόγο. Μετά από δικαστική περιπέτεια που κράτησε 16 ολόκληρα χρόνια, παραιτήθηκε από την ιδιοκτησία και τα δικαιώματα χρήσης των πρώτων φωτογραφιών μαύρων σκλάβων στις ΗΠΑ. Τις τράβηξε το 1850, με την τεχνική της δαγκεροτυπίας, ένας αμφιλεγόμενος συνεργάτης του Χάρβαρντ, ο Αμερικανό–Ελβετός βιολόγος και γεωλόγος Λουίς Αγκασίζ (1807-1873). Απεικονίζουν έναν πατέρα, τον Ρέντι και την κόρη του, την Ντέλια.
Ο Αγκάσιζ τους συνάντησε ενώ περιόδευε σε φυτείες τους αμερικάνικου Νότου αναζητώντας «φυλετικά καθαρούς» σκλάβους που γεννήθηκαν στην Αφρική. Για τη φωτογράφηση επέβαλλε στα μοντέλα να ποζάρουν γυμνά από τη μέση και πάνω και τα απαθανάτισε από διάφορες γωνίες λήψης. Το ανήθικο – με τα σύγχρονα δεδομένα – ήταν ότι το φωτογραφικό υλικό και οι παρατηρήσεις του Αγκάσιζ εντάχθηκαν σε ρατσιστικές επιστημονικές εργασίες της εποχής που «αποδείκνυαν» την κατωτερότητα της «μαύρης φυλής».
Οι ηλικίας 175 ετών δαγκεροτυπίες φυλάσσονται στο Αρχείο του Χάρβαρντ στη Μασαχουσέτη και έχουν αναπαραχθεί πολλές φορές.
Το 2019 η Αφροαμερικανίδα Τάμαρα Λάνιερ μήνυσε το Χάρβαρντ ζητώντας να της δώσει την ιδιοκτησία και τα δικαιώματα για τις συγκεκριμένες εικόνες, καθώς ο «πάπα Ρέντι«, όπως τον αποκαλεί, είναι ο προ-προ-προ-προπαππούς της – πέντε γενιές πίσω.
Η Λάνιερ ισχυρίτηκε ότι οι εικόνες τραβήχτηκαν χωρίς τη συγκατάθεση των προγόνων της και «ως εκ τούτου διατηρήθηκαν παράνομα». Κατήγγειλε το Χάρβαρντ για «εκμετάλλευση της εικόνας του Ρέντι, μεταξύ άλλων σε συνέδριο το 2017 και άλλες περιστάσεις». Κατήγγειλε επίσης ότι το πανεπιστήμιο απαιτεί και εισπράττει υψηλά δικαιώματα αναπαραγωγής των δύο φωτογραφιών σε έντυπα, εργασίες, δημοσιεύματα κ.λπ.
Κυρίως όμως ζήτησε από την αμερικανική Δικαιοσύνη να αναγνωρίσει ότι «δεν γίνεται ορθή χρήση των φωτογραφικών τεκμηρίων» και να της επιτρέψει να τα μεταφέρει στο Διεθνές Αφρικανικό και Αμερικανικό Μουσείο, στη Νότια Καρολίνα, όπου θα εκτεθούν «σε πλαίσιο ικανό να αναδείξει την αληθινή ιστορία των Αφροαμερικανών σκλάβων».
Η διοίκηση του Χάρβαρντ αρχικά αντέδρασε, αλλά τα τελευταία χρόνια αποφάσισε να συμβιβαστεί. Μέσα από μια νομική φόρμουλα κράτησε τυπικά την ιδιοκτησία των φωτογραφιών του Αγκάσιζ και εκχώρησε τη χρήση τους στην Λάνιερ.
«Ο διακανονισμός που πετύχαμε στο Ανώατο Πολιτειακό Δικαστήριο της Μασαχουσέτης δεν είναι απλώς μια νίκη για την οικογένειά μου. Είναι μια νίκη για κάθε απόγονο σκλάβου που φέρει το βάρος ότι του έκλεψαν το παρελθόν του, και βρίσκει το θάρρος να ζητήσει να του το επιστρέψουν» δήλωσε η ενάγουσα μετά την ανακοίνωση της ιστορικής απόφασης.
«Αυτά τα κλοπιμαία, φωτογραφίες που τραβήχτηκαν σε συνθήκες έλλειψης αξιοπρέπειας ή συναίνεσης και χρησιμοποιήθηκαν για την προώθηση μιας ψυχοεπιστήμης με ρατσιστικές αντιλήψεις, θα καταλήξουν τώρα σε ένα μουσείο όπου θα μπορεί να ειπωθεί ακριβώς πώς προέκυψαν. Θα αποκατασταθεί η ανθρώπινη διάσταση των εικονιζόμενων προσώπων», τόνισε.
Δίπλα της, σε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού, στεκόταν η Σουζάνα Μουρ, απευθείας απόγονος του Αγκάσιζ, ο οποίος ο δικός της προ-προ-προ-προπαππούς – πάλι πέντε γενιές πίσω.
Η Μουρ χαρακτήρισε τις εικόνες που απαθανάτισε ο πρόγονός της ένα «βαθιά ρατσιστικό έργο». Και πρόσθεσε: «Αυτή η δικαστική νίκη, μας υπενθυμίζει ότι η σημασία τέτοιων αντικειμένων στα μουσεία μπορεί και πρέπει να αλλάξει. Η Τάμαρα Λάνιερ γνώριζε ότι δεν ήταν ούτε ανίσχυρη, ούτε μόνη της».
