«Ο Τραμπ θέλει να μετατρέψει ξανά τη Βραζιλία σε αποικία για να αρπάξει τον φυσικό της πλούτο». Η κατηγορία που εκτοξεύεται ανοιχτά πλέον από την προεκλογική καμπάνια του Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα θα μπορούσε εύκολα να απορριφθεί ως υπερβολή μιας εξαιρετικά πολωμένης εκλογικής μάχης. Μόνο που η λέξη «αποικιοκρατία» ακούγεται πλέον πολύ διαφορετικά στη Λατινική Αμερική του 2026.
Ας μην ξεχνάμε ότι, λίγους μήνες νωρίτερα, οι ΗΠΑ επενέβησαν στρατιωτικά στη Βενεζουέλα, ανέτρεψαν τον Νικολάς Μαδούρο μεταφέροντας τον παράνομα στις ΗΠΑ. Τον Αύγουστο, η κυβέρνηση της διαδόχου του, Ντέλσι Ροντρίγκες υπέγραψε συμφωνία που δίνει σε αμερικανικά συμφέροντα πλειοψηφικό έλεγχο σε κοινοπραξία με δικαιώματα εκμετάλλευσης 17 πετρελαϊκών πεδίων για έναν αιώνα. Η συμφωνία καλύπτει αποθέματα περίπου 65 δισ. βαρελιών πετρελαίου, ενώ οι ΗΠΑ εξασφάλισαν και μέρος της παραγωγής σε τιμή κόστους.
Η κυβέρνηση Τραμπ το παρουσίασε ως ιστορική ενεργειακή επιτυχία. Για τους Βενεζουελάνους ήταν όμως κάτι πολύ πιο παλιό και γνώριμο, η παράδοση εθνικού πλούτου σε μια ξένη δύναμη. Η σύγχρονη αποικιοκρατία δεν χρειάζεται αποικιακούς κυβερνήτες ούτε μια ξένη σημαία να κυματίζει πάνω από το τοπικό προεδρικό μέγαρο. Οι στρατιωτικές επεμβάσεις μπορεί να ανοίγουν τον δρόμο, η οικονομική εξάρτηση να επιβάλλει τους όρους και στο τέλος να έρχεται μια «συμφωνία» για να δώσει στην επιβολή τη μορφή συναίνεσης. Η Βραζιλία φοβάται τώρα ότι μπορεί να βρίσκεται μπροστά σε μια διαφορετική εκδοχή του ίδιου σεναρίου.
Από τη Βενεζουέλα στη Βραζιλία
Λίγες μέρες πριν από τον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών της 4ης Οκτωβρίου, ο πρόεδρος Λούλα και ο ακροδεξιός Φλάβιο Μπολσονάρου δίνουν μια εξαιρετικά αμφίρροπη μάχη. Ο Φλάβιο, γερουσιαστής του Ρίο ντε Τζανέιρο, είναι ο μεγαλύτερος γιος και πολιτικός διάδοχος του Ζαΐχ Μπολσονάρου, ο οποίος δεν μπορεί πλέον να διεκδικήσει την προεδρία.
Ο ακροδεξιός πρώην πρόεδρος, νοσταλγός της στυγερής δικτατορίας του 1964-1985, καταδικάστηκε τον Σεπτέμβριο του 2025 σε 27 χρόνια και τρεις μήνες κάθειρξη για την απόπειρα ανατροπής του εκλογικού αποτελέσματος του 2022. Άρχισε να εκτίει την ποινή του τον Νοέμβριο και σήμερα βρίσκεται σε κατ’ οίκον κράτηση για λόγους υγείας. Ο ίδιος έχρισε ουσιαστικά τον γιο του πολιτικό διάδοχό του, ενώ ο Φλάβιο έχει δηλώσει ότι, εάν εκλεγεί, θα επιδιώξει την αποφυλάκιση του πατέρα του.
Η υπόθεση Μπολσονάρου αποτελεί εδώ και περισσότερο από έναν χρόνο ανοιχτό σημείο σύγκρουσης ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Μπραζίλια. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επανειλημμένα ταχθεί υπέρ του πολιτικού του συμμάχου, έχει χαρακτηρίσει τη δίωξή του «κυνήγι μαγισσών» και έχει ζητήσει να σταματήσει η δικαστική περιπέτεια του πρώην προέδρου. Η κυβέρνησή του επέβαλε επίσης κυρώσεις στον δικαστή του Ανωτάτου Δικαστηρίου Αλεσάντρε ντε Μοράες, ενώ ο ίδιος ο Τραμπ συνέδεσε την επιβολή υψηλών δασμών στα βραζιλιάνικα προϊόντα και με τη μεταχείριση του Μπολσονάρου.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σημερινή αμερικανική στήριξη προς τον γιο του αποκτά διαφορετικό βάρος. Η κυβέρνηση Τραμπ αρνείται ότι επιχειρεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα των εκλογών. Η κατηγορία όμως δεν προέρχεται πλέον μόνο από την βραζιλιάνικη Αριστερά. Τριάντα ένα μέλη του αμερικανικού Κογκρέσου κατηγόρησαν την κυβέρνηση Τραμπ για μια «παρατεταμένη και πολύπλευρη εκστρατεία παρέμβασης και αποσταθεροποίησης». Επικαλέστηκαν μεταξύ άλλων τους αμερικανικούς δασμούς και τις παρεμβάσεις υπέρ του Ζαΐχ Μπολσονάρου. Ακόμη και ο δεξιός υποψήφιος Ρενάν Σάντος κατηγόρησε τον Τραμπ ότι θέλει μια Βραζιλία-«υποτελή» και συνέδεσε την αμερικανική πίεση με τις σπάνιες γαίες.
Ο ίδιος ο Λούλα χρησιμοποίησε το βήμα του ΟΗΕ για να δώσει στην αντιπαράθεση ευρύτερη πολιτική διάσταση. «Η βραζιλιάνικη δημοκρατία ανήκει στους Βραζιλιάνους», είπε, απορρίπτοντας κάθε εξωτερική παρέμβαση. Σε άλλη παρέμβασή του χρησιμοποίησε μια φράση με βαρύ ιστορικό φορτίο στη Λατινική Αμερική: «Η Βραζιλία δεν είναι η πίσω αυλή κανενός».
Η «πίσω αυλή» δεν αποτελεί απλώς σχήμα λόγου. Περιγράφει ακριβώς την αντίληψη που βρίσκεται πίσω από την αναβίωση του Δόγματος Μονρόε από την κυβέρνηση Τραμπ: το δυτικό ημισφαίριο ως περιοχή στην οποία οι ΗΠΑ διεκδικούν ιδιαίτερο δικαίωμα να καθορίζουν ποια ξένη παρουσία, ποιες συμμαχίες και ποιες πολιτικές επιλογές είναι αποδεκτές.
Ο Τραμπ επανέλαβε αυτή την εβδομάδα στον ΟΗΕ ότι σκοπεύει να αποκαταστήσει την αμερικανική κυριαρχία στο δυτικό ημισφαίριο, προβάλλοντας τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ και την αναβίωση του Δόγματος Μονρόε. Η Βενεζουέλα έχει ήδη δείξει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει αυτή η πολιτική.
Τα νέα λάφυρα
Η Βραζιλία όμως δεν είναι Βενεζουέλα. Είναι η μεγαλύτερη χώρα και οικονομία της Λατινικής Αμερικής, μέλος των BRICS, διαθέτει πολύ μεγαλύτερη διεθνή αυτονομία και έχει αναπτύξει βαθιές οικονομικές σχέσεις με την Κίνα. Διαθέτει επίσης κάτι που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στον ανταγωνισμό Ουάσιγκτον–Πεκίνου, τεράστιο ορυκτό πλούτο και σημαντικά αποθέματα σπάνιων γαιών.
Η σημασία τους έγινε σαφέστερη όταν η Κίνα χρησιμοποίησε τους περιορισμούς στις εξαγωγές σπάνιων γαιών ως απάντηση στην αμερικανική εμπορική πίεση. Αυτά τα υλικά είναι απαραίτητα για ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ανεμογεννήτριες, ηλεκτρονικά και οπλικά συστήματα. Και η Βραζιλία αντιμετωπίζεται ήδη ως ένας από τους πιθανούς προμηθευτές που θα μπορούσαν να μειώσουν την εξάρτηση της Δύσης από την Κίνα. Ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αναπτύσσουν ήδη σχετικές επενδύσεις στη χώρα.
Ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων δεν αφορά πλέον μόνο στρατιωτικές βάσεις και συμμαχίες. Αφορά πετρέλαιο, λίθιο, χαλκό, σπάνιες γαίες, ημιαγωγούς, λιμάνια και δίκτυα μεταφοράς. Η κατοχή ή η εξασφαλισμένη πρόσβαση στους πόρους που χρειάζεται η νέα βιομηχανική και τεχνολογική οικονομία μετατρέπεται ξανά σε βασικό στοιχείο ισχύος. Και κάπου εκεί η σύγχρονη γεωπολιτική συναντά μια πολύ παλιά συνήθεια των αυτοκρατοριών, τη διεκδίκηση των φυσικών πόρων των άλλων.
Το πρόβλημα με τις σφαίρες επιρροής
Η Βραζιλία είναι όμως και το σημείο όπου η αναβίωση του Δόγματος Μονρόε συναντά μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από εκείνη στην οποία γεννήθηκε. Στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν οι ΗΠΑ μετέτρεπαν σταδιακά το Δόγμα Μονρόε σε δικαίωμα επέμβασης στο δυτικό ημισφαίριο, δεν υπήρχε άλλη δύναμη με οικονομική παρουσία στη Λατινική Αμερική συγκρίσιμη με αυτή που διαθέτει σήμερα η Κίνα. Ούτε χώρες όπως η Βραζιλία διέθεταν το σημερινό εύρος οικονομικών και πολιτικών σχέσεων.
Αυτό κάνει την περίπτωση της Βραζιλίας πολύ διαφορετική από εκείνη της Βενεζουέλας. Η αμερικανική στρατιωτική υπεροχή στο δυτικό ημισφαίριο παραμένει συντριπτική και η οικονομική ισχύς της Ουάσιγκτον τεράστια. Η Βραζιλία διαθέτει όμως αρκετό βάρος και αρκετές διεξόδους ώστε να μην είναι εύκολο να στριμωχτεί στη θέση που της επιφυλάσσει το νέο Δόγμα Μονρόε.
Η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Βραζιλίας και μεγάλος αγοραστής σόγιας, πετρελαίου και σιδηρομεταλλεύματος. Το Πεκίνο έχει επενδύσει σε ενέργεια και υποδομές, ενώ η συμμετοχή της Βραζιλίας στους BRICS της προσφέρει ακόμη ένα πεδίο διεθνών σχέσεων έξω από το παραδοσιακό αμερικανικό σύστημα συμμαχιών.
Εδώ εμφανίζεται μια από τις πολλές αντιφάσεις της πολιτικής Τραμπ. Όσο περισσότερο η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί την πρόσβαση στην αμερικανική αγορά ως εργαλείο πολιτικής πίεσης, τόσο ισχυρότερο γίνεται για τη Μπραζίλια το κίνητρο να περιορίσει την εξάρτησή της από αυτήν. Και όσο περισσότερο η αμερικανική κυβέρνηση αντιμετωπίζει τις οικονομικές σχέσεις της Βραζιλίας με την Κίνα ως πρόβλημα ασφαλείας, τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτά για τη Βραζιλία η δυνατότητα να διατηρεί περισσότερες από μία επιλογές.
Δεν χρειάζεται μάλιστα ο Λούλα να επιλέξει το Πεκίνο απέναντι στην Ουάσιγκτον. Η βραζιλιάνικη εξωτερική πολιτική έχει επί δεκαετίες διαφορετική φιλοδοξία: να αποφεύγει όσο μπορεί ακριβώς αυτή την επιλογή. Γι’ αυτό η εκλογική σύγκρουση αποκτά σημασία πολύ πέρα από το ποιος θα κυβερνήσει τη Βραζιλία μετά τον Οκτώβριο. Η κυβέρνηση Τραμπ δοκιμάζει ουσιαστικά αν η επιστροφή των σφαιρών επιρροής μπορεί να λειτουργήσει σε έναν κόσμο όπου οι χώρες που βρίσκονται μέσα σε αυτές διαθέτουν περισσότερες εναλλακτικές από ποτέ.
Η Βενεζουέλα έδωσε μέχρι στιγμής μια απάντηση. Η Βραζιλία μπορεί να δώσει μια διαφορετική. Γιατί το δυσκολότερο μέρος μιας σφαίρας επιρροής δεν είναι να τη χαράξεις στον χάρτη. Είναι να πείσεις —ή να αναγκάσεις— τις χώρες που τοποθέτησες μέσα της να συμπεριφέρονται σαν να μην έχουν άλλη επιλογή. Και η Βραζιλία φαίνεται να έχει σήμερα αρκετές.
