Το Brexit χρειάστηκε δεκαετίες για να γίνει πράξη. Πολύ πριν από το δημοψήφισμα του 2016, η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε μια ιδέα που καλλιεργήθηκε επίμονα, πέρασε σταδιακά από το περιθώριο της βρετανικής πολιτικής στο εσωτερικό του Συντηρητικού Κόμματος και τελικά έγινε κυβερνητική επιλογή.
Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα, μια αντίστροφη ιδέα γεννιέται. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ χρησιμοποίησε την Τετάρτη το φετινό συνέδριο των Εργατικών για να κάνει κάτι που μέχρι πρόσφατα θα προκαλούσε πολιτικό σεισμό. Έβαλε την επιστροφή της Βρετανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ανάμεσα στις επιλογές που η κυβέρνησή του είναι διατεθειμένη να εξετάσει.
Δεν ανακοίνωσε νέο δημοψήφισμα και πολύ περισσότερο δεν προανήγγειλε επιστροφή στην ΕΕ. Άνοιξε όμως μια πόρτα που οι βρετανικές κυβερνήσεις κρατούσαν πεισματικά κλειστή μετά το 2016. Ο Μπέρναμ είπε ότι η κυβέρνηση θα εξετάσει ολόκληρο το φάσμα των δυνατοτήτων: διατήρηση της σημερινής σχέσης, τελωνειακή ένωση, επιστροφή στην ενιαία αγορά ή ακόμη και πλήρη επανένταξη. Και πρόσθεσε τη δική του αποτίμηση για τη δεκαετία που πέρασε: το Brexit προκάλεσε στη Βρετανία «περισσότερη ζημιά παρά όφελος».
Μια ιδέα χρειάζεται χρόνο
Η ιστορία του ίδιου του Brexit εξηγεί γιατί η δήλωση έχει μεγαλύτερη σημασία από μια ακόμη συζήτηση για τις σχέσεις Λονδίνου και Βρυξελλών. Η βρετανική αμφισβήτηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης έχει ιστορία δεκαετιών. Στη δεκαετία του 1990, οι συγκρούσεις για τη Συνθήκη του Μάαστριχτ έφεραν τον ευρωσκεπτικισμό στο κέντρο της εσωκομματικής μάχης των Συντηρητικών. Ακολούθησε η άνοδος του UKIP του Νάιτζελ Φάρατζ και η ολοένα μεγαλύτερη πίεση προς τη συντηρητική ηγεσία.
Για χρόνια, η έξοδος από την ΕΕ παρέμενε κάτι πολύ διαφορετικό από επίσημη κυβερνητική πολιτική. Έπρεπε πρώτα να γίνει αποδεκτό ότι μπορούσε να συζητηθεί. Ύστερα να αποκτήσει πολιτικούς φορείς, κοινωνική βάση και εκλογική δυναμική. Μόνο τότε ο Ντέιβιντ Κάμερον οδηγήθηκε στην υπόσχεση του δημοψηφίσματος που τελικά άνοιξε τον δρόμο για το Brexit.
Η αντίστροφη διαδικασία δεν πρόκειται φυσικά να αντιγράψει αυτή τη διαδρομή. Η σημερινή στιγμή παρουσιάζει όμως μια ενδιαφέρουσα ομοιότητα. Η επανένταξη παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται ως μια επιθυμία ανθρώπων που δεν αποδέχθηκαν ποτέ το αποτέλεσμα του 2016 και αρχίζει να διεκδικεί θέση ανάμεσα στις διαθέσιμες πολιτικές επιλογές.
Η μετατόπιση δεν συμβαίνει φυσικά σε πολιτικό κενό. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν εδώ και χρόνια ότι η αποτίμηση του Brexit έχει αλλάξει σημαντικά. Σε πρόσφατη έρευνα της YouGov, το 55% των Βρετανών τάχθηκε υπέρ της επανένταξης στην ΕΕ όταν το ερώτημα τέθηκε χωρίς πρόσθετους όρους. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή αντιστροφή σε σχέση με το 52% που ψήφισε Leave το 2016.
Αλλά τα ίδια στοιχεία δείχνουν και πόσο μακριά βρίσκεται ακόμη η Βρετανία από μια νέα συναίνεση. Όταν οι ερωτώμενοι πληροφορούνται ότι μια νέα ένταξη πιθανότατα δεν θα συνοδευόταν από τις παλιές βρετανικές εξαιρέσεις, η υποστήριξη πέφτει στο 35%. Η επιστροφή στο ευρώ και η συμμετοχή στη ζώνη Σένγκεν είναι πολύ διαφορετική πολιτική πρόταση από μια νοσταλγική επιστροφή στην ΕΕ που εγκατέλειψε η Βρετανία. Και αυτή ακριβώς θα ήταν η πραγματική συζήτηση εάν το Breturn περνούσε κάποτε από το σύνθημα στην πολιτική πρόταση.
Δεν υπάρχει επιστροφή στο 2016
Η Βρετανία δεν μπορεί απλώς να αναιρέσει το Brexit και να επανέλθει στην κατάσταση της 22ας Ιουνίου 2016. Πριν αποχωρήσει, διέθετε ένα εξαιρετικά προνομιακό καθεστώς μέσα στην ΕΕ, με σημαντικές εξαιρέσεις από κοινές ευρωπαϊκές πολιτικές. Δεν συμμετείχε στο ευρώ ούτε στη Σένγκεν και είχε εξασφαλίσει σειρά ειδικών ρυθμίσεων.
Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι όλα αυτά θα της προσφέρονταν ξανά. Οι κοινωνίες των δύο μεγαλύτερων κρατών της ΕΕ εμφανίζονται θετικές απέναντι στην επιστροφή των Βρετανών.
Το 58% των Γάλλων και το 63% των Γερμανών δηλώνουν ότι θα υποστήριζαν μια νέα βρετανική ένταξη. Οι πλειοψηφίες όμως στις δύο χώρες θεωρούν επίσης ότι η Βρετανία θα πρέπει αυτή τη φορά να συμμετέχει στις βασικές κοινές πολιτικές, συμπεριλαμβανομένων του ευρώ και της Σένγκεν. Ένα μελλοντικό Breturn θα ήταν επομένως νέα ένταξη και όχι αποκατάσταση της παλιάς σχέσης.
Ο οικονομικός λογαριασμός του Brexit
Υπάρχει όμως σοβαρός λόγος που η συζήτηση επιστρέφει. Το Γραφείο Δημοσιονομικής Ευθύνης (OBR), ο ανεξάρτητος βρετανικός οργανισμός που αξιολογεί τα δημόσια οικονομικά, εξακολουθεί να υπολογίζει ότι η μετα-Brexit εμπορική σχέση με την ΕΕ θα μειώσει μακροπρόθεσμα την παραγωγικότητα της βρετανικής οικονομίας κατά περίπου 4% σε σχέση με το επίπεδο που θα είχε εάν η χώρα παρέμενε στην Ένωση. Εκτιμά επίσης ότι η ένταση του βρετανικού εμπορίου θα είναι μακροπρόθεσμα περίπου 15% χαμηλότερη.
Το Brexit δεν ευθύνεται βέβαια για κάθε οικονομικό πρόβλημα της Βρετανίας. Η χώρα κουβαλούσε χαμηλές επενδύσεις, περιφερειακές ανισότητες και προβλήματα παραγωγικότητας πολύ πριν από το 2016, ενώ ακολούθησαν η πανδημία και η ενεργειακή κρίση.
Αλλά η υπόσχεση του Brexit ήταν πολύ μεγαλύτερη από την απλή αποχώρηση από έναν οργανισμό. Το «Take back control» υποσχόταν ότι η ανάκτηση του εθνικού ελέγχου θα επέτρεπε στη Βρετανία να γίνει περισσότερο ευέλικτη, περισσότερο ευημερούσα και περισσότερο ικανή να αποφασίζει για το μέλλον της.
Δέκα χρόνια αργότερα, ένας Βρετανός πρωθυπουργός θεωρεί ότι μία από τις πιθανές απαντήσεις στα προβλήματα της χώρας μπορεί να βρίσκεται στην αντίθετη κατεύθυνση.
Ο μακρύς δρόμος της επιστροφής
Τίποτε από αυτά δεν προμηνύει ότι η Βρετανία βρίσκεται ήδη στον δρόμο της επιστροφής. Ακόμη και μια κυβέρνηση που θα αποφάσιζε να επιδιώξει την επανένταξη θα χρειαζόταν ισχυρή κοινωνική νομιμοποίηση, διαπραγμάτευση με 27 κράτη και συμφωνία για όρους πολύ διαφορετικούς από εκείνους που ίσχυαν πριν από το Brexit.
Μια μεγάλη πολιτική μετατόπιση, όμως, αρχίζει πολύ πριν φτάσει η στιγμή των αποφάσεων. Αρχίζει όταν κάτι που θεωρούνταν αδιανόητο γίνεται συζητήσιμο και, αργότερα, πιθανό
Οι υποστηρικτές του Brexit χρειάστηκαν δεκαετίες για να διανύσουν αυτή την απόσταση. Η ιδέα της επιστροφής βρίσκεται ακόμη στην αρχή της αντίστροφης διαδρομής και κανείς δεν γνωρίζει εάν θα φτάσει ποτέ στον προορισμό της.
Η άποψη ότι το Brexit προκάλεσε περισσότερα προβλήματα από όσα έλυσε κέρδιζε συνεχώς έδαφος τα τελευταία χρόνια ενώ η πολιτική τάξη απέφευγε να αγγίξει το προφανές επόμενο ερώτημα: εάν η έξοδος δεν λειτουργεί, μέχρι πού είναι διατεθειμένη η χώρα να φτάσει για να την αναθεωρήσει;
Η Βρετανία άλλαξε έξι πρωθυπουργούς μετά το δημοψήφισμα, μέσα σε μια δεκαετία πρωτοφανούς πολιτικής αστάθειας. Δεν έπεσαν όλοι εξαιτίας του Brexit. Κανείς όμως δεν θέλησε να αναμετρηθεί ευθέως με την πιθανότητα αντιστροφής του.
Ήταν σαν η βρετανική πολιτική να περίμενε κάποιον που θα τολμούσε να επαναφέρει το απαγορευμένο ερώτημα στο επίκεντρο της συζήτησης. Ο Άντι Μπέρναμ φαίνεται αποφασισμένος να γίνει αυτό το πρόσωπο. Δήλωσε ότι το Brexit έκανε «περισσότερο κακό παρά καλό» και έβαλε πλέον δίπλα στην τελωνειακή ένωση και την ενιαία αγορά ακόμη και την πλήρη επανένταξη στις επιλογές που πρέπει να εξεταστούν.
Το Breturn δεν είναι ακόμα ούτε κυβερνητικό σχέδιο ούτε υπάρχουν εγγυήσεις ότι θα υλοποιηθεί. Είναι όμως πλέον μια πολιτική ιδέα που ακούγεται δημοσίως από τα πλέον επίσημα χείλη. Και ας μην ξεχνάμε πως κάποτε, κάπως έτσι, άρχισε και το ταξίδι προς την αντίθετη κατεύθυνση.
