ΗΠΑ-ΕΕ: Από τη “μεγάλη απάτη” στη “μεγάλη αντικατάσταση”

Λίγους μόλις μήνες μετά την ιδιαίτερα επιθετική ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο—όταν ο Ντόναλντ Τραμπ κατηγόρησε την Ευρωπαϊκή Ένωση ότι προάγει την «μεγάλη απάτη» της κλιματικής αλλαγής, ότι επιτρέπει «ανεξέλεγκτες μεταναστευτικές ροές» και ότι «χρηματοδοτεί τη ρωσική πολεμική μηχανή αγοράζοντας το πετρέλαιό της»—η Ουάσιγκτον επανέρχεται με ακόμη πιο επιθετικό αφήγημα για τη γηραιά ήπειρο.

Η νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, έκθεση που έδωσε πρόσφατα στη δημοσιότητα η κυβέρνηση Τραμπ, παρουσιάζει μια Ευρώπη βυθισμένη σε ζοφερή παρακμή, υποστηρίζοντας ότι πέρα από τα οικονομικά προβλήματα των κρατών-μελών, η ήπειρος αντιμετωπίζει και «την πραγματική και πιο σκοτεινή προοπτική» της «πολιτισμικής εξάλειψης» μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες.

Στο 33σέλιδο έγγραφο αποδίδεται η υποτιθέμενη «κρίση ταυτότητας» της Ευρώπης σε μια σειρά παραγόντων: από τη δράση της ΕΕ και άλλων υπερεθνικών θεσμών που, κατά τον Λευκό Οίκο, «υπονομεύουν την πολιτική ελευθερία και την εθνική κυριαρχία», μέχρι τις μεταναστευτικές πολιτικές που «μεταμορφώνουν την ήπειρο και προκαλούν κοινωνική σύγκρουση», τη λογοκρισία και την καταστολή πολιτικής αντιπολίτευσης, την πτώση των γεννήσεων, αλλά και την απώλεια των εθνικών ταυτοτήτων και της συλλογικής αυτοπεποίθησης.

Πρόκειται για ένα αφήγημα που θα βρει φυσικά πρόθυμο ακροατήριο στα ευρωπαϊκά ακροδεξιά κόμματα, τα οποία εδώ και χρόνια οικοδομούν την πολιτική τους ταυτότητα γύρω από τον ευρωσκεπτικισμό, τη δραστική μείωση της μετανάστευσης από μουσουλμανικές και μη ευρωπαϊκές χώρες και το αίτημα μιας «εθνικής αναγέννησης». Είναι μια στρατηγική που αποτυπώνει μια σαφή ιδεολογική σύμπλευση με τα εθνικιστικά κινήματα της Ευρώπης, υπονοώντας μάλιστα ότι η Ουάσιγκτον ενδέχεται να στηρίξει ακόμα πιο ανοιχτά στο μέλλον αυτές τις πολιτικές δυνάμεις.

«Η Αμερική ενθαρρύνει τους πολιτικούς της συμμάχους στην Ευρώπη να προωθήσουν αυτή την αναγέννηση του πνεύματος», αναφέρει χαρακτηριστικά το κείμενο, προσθέτοντας ότι «η αυξανόμενη επιρροή των πατριωτικών ευρωπαϊκών κομμάτων αποτελεί λόγο για αισιοδοξία». Οι ΗΠΑ έχουν ήδη ενισχύσει τις επαφές τους με ακροδεξιά κόμματα σε χώρες όπως η Γερμανία και η Ισπανία, καλλιεργώντας μια πολιτική σχέση που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητη.

Η κανονικοποίηση της συνωμοσιολογικής σκέψης

Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί η αναπαραγωγή στην έκθεση ρητορικών σχημάτων που παραπέμπουν ευθέως στη θεωρία της «Μεγάλης Αντικατάστασης», μια ρατσιστική συνωμοσιολογία που υποστηρίζει ότι «ελίτ» επιδιώκουν τη δημογραφική αλλοίωση των δυτικών κοινωνιών μέσω μαζικής μετανάστευσης.

Η θεωρία, που διατυπώθηκε αρχικά από τον Γάλλο συγγραφέα Ρενό Καμί, έχει μετατραπεί την τελευταία δεκαετία σε «βίβλο» της ευρωπαϊκής και αμερικανικής άκρας δεξιάς. Παρουσιάζει τη μετανάστευση ως οργανωμένο σχέδιο «εξάλειψης» των λευκών ευρωπαϊκών πληθυσμών, παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει καμία τεκμηρίωση για παρόμοιους ισχυρισμούς. Παρ’ όλα αυτά, η “θεωρία” βρίσκει όλο και μεγαλύτερη απήχηση και πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό πολιτών σε Ευρώπη και ΗΠΑ αποδέχεται βασικά στοιχεία της, ιδιαίτερα σε περιόδους έντασης, οικονομικής αβεβαιότητας και κοινωνικού διχασμού.

Η διάδοση του αφηγήματος δεν είναι θεωρητική ούτε ακίνδυνη. Έχει συνδεθεί με επιθέσεις ρατσιστικής βίας—όπως το μακελειό στο Μπάφαλο των ΗΠΑ το 2022—και με την πολιτική ενίσχυση κομμάτων που υποστηρίζουν ατζέντες αποκλεισμού και πολιτισμικής ομογενοποίησης.

Αναλυτές προειδοποιούν ότι η κανονικοποίηση αυτής της ρητορικής μετατρέπει την πολιτική συζήτηση από ζήτημα δημόσιας πολιτικής σε ζήτημα «εθνικής επιβίωσης», επιτρέποντας να νομιμοποιούνται πρακτικές περιορισμού δικαιωμάτων, δαιμονοποίησης μειονοτήτων και αμφισβήτησης δημοκρατικών θεμελίων, όπως η ελευθερία του λόγου και η προστασία της πολυφωνίας.

Υπό αυτό το πρίσμα, η αναπαραγωγή παρόμοιων μοτίβων από μια χώρα με το διεθνές βάρος των ΗΠΑ προκαλεί έντονη ανησυχία σε καθώς ενδέχεται να ενισχύσει ακόμα περισσότερο τις ακροδεξιές δυνάμεις στην Ευρώπη και να βαθύνει τον διχασμό γύρω από το μεταναστευτικό, σε μια εποχή που η ήπειρος βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με κρίσεις, πόλεμο και πολιτική αστάθεια.

Το έγγραφο φτάνει στο σημείο να σημειώσει ότι «μέσα στις επόμενες δεκαετίες ορισμένα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ θα καταστούν πλειοψηφικά μη ευρωπαϊκά», υιοθετώντας σχεδόν αυτούσιο το αφήγημα της θεωρίας της Μεγάλης Αντικατάστασης. Η επικεφαλής εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Πάουλα Πίνιο, ανέφερε ότι η Κομισιόν γνωρίζει για την αμερικανική έκθεση αλλά δεν έχει ακόμη προχωρήσει σε αξιολόγηση, διαβεβαιώνοντας ότι θα τοποθετηθεί σύντομα.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι ευρωπαικοί φόβοι

Σε μια από τις ελάχιστες αναφορές που απομακρύνονται από το κύριο αφήγημα περί «πολιτισμικής εξαφάνισης», η έκθεση της κυβέρνησης Τραμπ αναφέρεται στον πόλεμο στην Ουκρανία, σημειώνοντας ότι είναι προς το συμφέρον των ΗΠΑ να τερματιστεί η σύγκρουση ώστε να αποκατασταθεί η «στρατηγική σταθερότητα» με τη Ρωσία. Το κείμενο αμφισβητεί επίσης την παραδοσιακή πολιτική «ανοιχτών θυρών» του ΝΑΤΟ, ζητώντας «να τερματιστεί η αντίληψη και η πραγματικότητα του ΝΑΤΟ ως μια διαρκώς διευρυνόμενη συμμαχία».

Ταυτόχρονα, όμως, κατηγορεί «ασταθείς ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μειοψηφίας» για «μη ρεαλιστικές προσδοκίες» σχετικά με την εξέλιξη του πολέμου και αφήνει να εννοηθεί ότι παρεμποδίζουν την ειρηνευτική διαδικασία. Οι αναφορές αυτές φαίνεται να επιβεβαιώνουν τον φόβο ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών ότι η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να «αδειάσει» εντελώς την Ουκρανία σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις με το Κρεμλίνο.