Για πρώτη φορά από την έναρξη του πολέμου, το Κίεβο αγγίζει το ταμπού των εδαφικών παραχωρήσεων, προτείνοντας αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη στο Ντονέτσκ ως τμήμα μιας ειρηνευτικής συμφωνίας με τη Ρωσία. Η κίνηση, προϊόν έντονων αμερικανικών πιέσεων και εξαντλητικών διαπραγματεύσεων, αποκαλύπτει τόσο τη φθορά ενός πολέμου χωρίς ορατό τέλος όσο και τα στενά όρια του συμβιβασμού που έχει επιβάλει η Ουάσιγκτον.
Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι προχώρησε την Τρίτη στη σαφέστερη μέχρι σήμερα δημόσια τοποθέτησή του γύρω από το πιο ακανθώδες ζήτημα των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων: το εδαφικό καθεστώς της ανατολικής περιφέρειας του Ντονέτσκ. Μιλώντας σε δημοσιογράφους στο Κίεβο, δήλωσε έτοιμος να αποσύρει τις ουκρανικές δυνάμεις από περιοχές της περιφέρειας που παραμένουν υπό τον έλεγχο του Κιέβου και να αποδεχτεί τη μετατροπή τους σε αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη.
Η πρόταση σηματοδοτεί την πιο ουσιαστική μετατόπιση της ουκρανικής ηγεσίας στο ζήτημα των εδαφικών ρυθμίσεων το οποίο επανειλημμένα έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο τις ειρηνευτικές συνομιλίες. Έρχεται έπειτα από εβδομάδες εντατικών διαπραγματεύσεων με αμερικανική διαμεσολάβηση και σηματοδοτεί, σύμφωνα με το Κίεβο, μια σοβαρή προσπάθεια να ανοίξει ο δρόμος για τον τερματισμό του πολέμου.
Ωστόσο, η ουκρανική πρόταση συνοδεύεται από έναν κρίσιμο όρο: οποιαδήποτε αποστρατιωτικοποίηση θα πρέπει να είναι αμοιβαία. Δηλαδή, η Ρωσία θα πρέπει να αποσύρει αντίστοιχα τις δυνάμεις της από περιοχές του Ντονέτσκ που ελέγχει σήμερα. Μέχρι στιγμής, το Κρεμλίνο δεν έχει αφήσει να εννοηθεί πως είναι διατεθειμένο να δεχθεί κάτι λιγότερο από τον πλήρη έλεγχο της περιφέρειας.
Η πρόταση εντάσσεται σε ένα αναθεωρημένο ειρηνευτικό σχέδιο 20 σημείων, το οποίο καταρτίστηκε τις τελευταίες εβδομάδες από την Ουκρανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Ζελένσκι παρουσίασε το σχέδιο ως την πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια του Κιέβου να δοθεί τέλος στη σύγκρουση, δηλώνοντας ότι πλέον «η μπάλα βρίσκεται στο γήπεδο της Ρωσίας». Σύμφωνα με τον ίδιο, το σχέδιο έχει ήδη διαβιβαστεί στη Μόσχα από τις ΗΠΑ και η Ουκρανία αναμένει απάντηση εντός σύντομου χρονικού πλαισίου.
Ο Ουκρανός πρόεδρος υποστήριξε ότι τα περισσότερα σημεία του σχεδίου «αντανακλούν σε μεγάλο βαθμό μια κοινή ουκρανο-αμερικανική θέση». Παρ’ όλα αυτά, δύο κομβικά ζητήματα παραμένουν άλυτα ακόμη και μεταξύ Κιέβου και Ουάσιγκτον: το καθεστώς των ουκρανικών περιοχών του Ντονέτσκ και ο έλεγχος ενός μεγάλου πυρηνικού σταθμού, ο οποίος βρίσκεται σήμερα υπό ρωσική κατοχή. Για το δεύτερο ζήτημα, το Κίεβο προτείνει ως συμβιβασμό την από κοινού διαχείριση του σταθμού με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Περιμένοντας τη ρωσική απάντηση
Παρά τις παραχωρήσεις αυτές, αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι το πακέτο προτάσεων δύσκολα θα γίνει αποδεκτό από τη Μόσχα. Το Κρεμλίνο έχει ξεκαθαρίσει ότι βασικός του στόχος παραμένει η πλήρης κατάληψη του Ντονέτσκ, ενώ έχει απορρίψει κατηγορηματικά κάθε ενδεχόμενο επιστροφής του πυρηνικού σταθμού σε ουκρανικό έλεγχο. Ανώτερος Ρώσος αξιωματούχος χαρακτήρισε μάλιστα τις πρόσφατες συνομιλίες Ουκρανίας–ΗΠΑ «μάλλον μη εποικοδομητικές», χαμηλώνοντας τον πήχη των προσδοκιών για άμεση πρόοδο.
Από την πλευρά του, ο Ζελένσκι εξέφρασε συγκρατημένη αισιοδοξία ότι η Ρωσία θα αποφύγει μια ανοιχτή απόρριψη του σχεδίου, φοβούμενη την αντίδραση του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ. Όπως υποστήριξε, μια τέτοια στάση θα μπορούσε να οδηγήσει σε βαριές κυρώσεις και σε σημαντική ενίσχυση της στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία.
Κατά την παρουσίασή του, ο Ουκρανός πρόεδρος κρατούσε έναν φάκελο με το πλήρες σχέδιο και ξεχωριστά παραρτήματα για τις εγγυήσεις ασφαλείας και την ανοικοδόμηση της χώρας μετά τον πόλεμο. Ορισμένα σημεία ήταν επισημασμένα με κόκκινο, υποδηλώνοντας —όπως αποκάλυψε— τα πιο ακανθώδη σημεία.
Το εδαφικό παραμένει πάντως το πιο δύσκολο κεφάλαιο της ειρηνευτικής συμφωνίας, καθώς συνδυάζει στρατιωτικούς, ανθρωπιστικούς και πολιτικούς παράγοντες. Στρατιωτικά, η Ουκρανία δεν θέλει να παραχωρήσει οχυρωμένες περιοχές που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως εφαλτήρια για μελλοντικές ρωσικές επιθέσεις. Παράλληλα, η μετακίνηση πληθυσμών και το πλήγμα στο εθνικό φρόνημα καθιστούν κάθε παραχώρηση εξαιρετικά ευαίσθητη.
Δημοψήφισμα και εκλογές
Για τον λόγο αυτό, ο Ζελένσκι τόνισε ότι οποιαδήποτε συμφωνία για αποστρατιωτικοποιημένες ζώνες θα πρέπει να εγκριθεί μέσω δημοψηφίσματος. Το σχέδιο προβλέπει επίσης τη διεξαγωγή εκλογών το συντομότερο δυνατό μετά την υπογραφή ειρηνευτικής συμφωνίας. Η προεδρική θητεία του ίδιου θα είχε λήξει τον Μάιο του 2024, αλλά παρατάθηκε λόγω του στρατιωτικού νόμου που ισχύει από το 2022.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η οικονομική διάσταση της πρότασης. Ο Ζελένσκι περιέγραψε τις αποστρατιωτικοποιημένες περιοχές ως πιθανές «ελεύθερες οικονομικές ζώνες», μια διατύπωση που φαίνεται να απευθύνεται και στο επιχειρηματικό ενδιαφέρον των ΗΠΑ. Ανάλογη ζώνη θα μπορούσε να δημιουργηθεί γύρω από τον ελεγχόμενο από τις ρωσικές δυνάμεις πυρηνικό σταθμό στη Ζαπορίζια, τον μεγαλύτερο της Ευρώπης, με τεράστιο —αν και ανεκμετάλλευτο σήμερα— ενεργειακό δυναμικό.
Το σχέδιο περιλαμβάνει ακόμη τη δημιουργία επενδυτικού ταμείου για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας, με τη συμμετοχή αμερικανικών και ευρωπαϊκών κεφαλαίων. Σύμφωνα με τον Ζελένσκι, στόχος είναι η συγκέντρωση έως και 800 δισεκατομμυρίων δολαρίων, αν και παραμένει ασαφές πώς θα εξασφαλιστεί το ποσό αυτό.
Στο πεδίο της ασφάλειας, η Ουκρανία ζητά τη διατήρηση στρατού 800.000 ανδρών σε καιρό ειρήνης, ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ευρωπαϊκή στρατιωτική υποστήριξη και διμερείς εγγυήσεις ασφαλείας από τις ΗΠΑ. Ρόλο-κλειδί θα έχει ο λεγόμενος «Συνασπισμός των Προθύμων», μια ομάδα περίπου 30 χωρών που δεσμεύονται να στηρίξουν τη μεταπολεμική ασφάλεια της Ουκρανίας — ακόμη και με ανάπτυξη δυνάμεων στο έδαφός της, ένα ενδεχόμενο που η η Μόσχα απορρίπτει σήμερα κατηγορηματικά.
