Η ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ στη θέση του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν, λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του πατέρα του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ από αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα αποτελεί σημαντική ένδειξη για το πώς λειτουργεί το πολιτικό σύστημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας σε συνθήκες πολέμου. Παρά το συνεχές σφυροκόπημα από αέρος, η διαδικασία διαδοχής στην κορυφή της θεοκρατικής εξουσίας ολοκληρώθηκε σχετικά γρήγορα, γεγονός που για πολλούς αναλυτές αποτελεί ένδειξη θεσμικής ανθεκτικότητας.
Η επιλογή του 56χρονου κληρικού από το Συμβούλιο των Εμπειρογνωμόνων –το σώμα των 88 ανώτερων σιιτών κληρικών που έχει την αρμοδιότητα να εκλέγει τον ανώτατο ηγέτη– πραγματοποιήθηκε ενώ μέσω ανελέητων βομβαρδισμών. Σύμφωνα με ιρανικά μέσα ενημέρωσης, οι συνεδριάσεις πραγματοποιήθηκαν ακόμη και εξ αποστάσεως για λόγους ασφαλείας, καθώς ισραηλινές επιδρομές έπλητταν περιοχές κοντά στην πόλη Κομ, ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του σιιτικού Ισλάμ.
Η διαδικασία εκλογής ενισχύει την εκτίμηση ότι το καθεστώς της Τεχεράνης διαθέτει μηχανισμούς πολιτικής συνέχειας που του επιτρέπουν να λειτουργεί ακόμη και υπό τρομακτική πίεση. Δεν είναι τυχαίο ότι αναλύσεις στον ισραηλινό Τύπο αναγνωρίζουν πλέον πως η στρατιωτική υπεροχή των αντιπάλων του Ιράν δεν έχει μέχρι στιγμής οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση της πολιτικής εξουσίας.
Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ανάλυση της εφημερίδας Ha’aretz, «η αεροπορική υπεροχή των ΗΠΑ και του Ισραήλ πάνω από την Τεχεράνη δεν έχει καταφέρει να σπάσει το ιρανικό καθεστώς ούτε τη δυνατότητά του να λειτουργεί». Η ίδια ανάλυση υπογραμμίζει ότι ακόμη και μετά από εκτεταμένα πλήγματα σε στρατιωτικές και ενεργειακές εγκαταστάσεις, «οι θεσμοί διακυβέρνησης του Ιράν παραμένουν ανέπαφοι», επισημαίνοντας ότι η υπόθεση πως οι επιθέσεις θα προκαλούσαν ταχεία πολιτική κατάρρευση αποδεικνύεται υπερβολικά αισιόδοξη.
Το δημοσίευμα της έγκυρης ισραηλινής εφημερίδας επικαλείται απόρρητη έκθεση του Εθνικού Συμβουλίου Πληροφοριών των ΗΠΑ που αναφέρει πως ακόμη και ένας μεγάλης κλίμακας πόλεμος με το Ιράν θα ήταν «απίθανο» να οδηγήσει στην ανατροπή του καθεστώτος. Η αξιολόγηση της υπηρεσίας υποστηρίζει ότι το στρατιωτικό και θεοκρατικό σύστημα της χώρας είναι βαθιά εδραιωμένο και διαθέτει μηχανισμούς θεσμικής συνέχειας που μπορούν να λειτουργήσουν ακόμη και σε περίπτωση απώλειας της κορυφαίας ηγεσίας.
Η επιλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο θεσμικής συνέχειας. Για χρόνια ο νέος θρησκευτικός ηγέτης του Ιράν κινείτο στο παρασκήνιο της εξουσίας, συμμετέχοντας ενεργά στον συντονισμό στρατιωτικών και πληροφοριακών δραστηριοτήτων στο γραφείο του πατέρα του. Εκτιμάται ότι διατηρεί στενές σχέσεις με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, τον ισχυρότερο στρατιωτικό θεσμό της χώρας και βασικό πυλώνα του καθεστώτος.
Ένδειξη συνέχειας και ρεαλισμού
Η στενή σχέση του νέου ηγέτη με τους Φρουρούς της Επανάστασης θεωρείται ένας από τους λόγους που προτιμήθηκε ως διάδοχος. Σύμφωνα με τον ειδικό στο Ιράν και το σιιτικό Ισλάμ, Βάλι Νασρ του Πανεπιστημίου Τζον Χόπκινς, η επιλογή του σηματοδοτεί τόσο τη συνέχεια του καθεστώτος όσο και πολιτικό ρεαλισμό. «Η επιλογή του Μοτζτάμπα είναι επιλογή συνέχειας με τον πατέρα του, αλλά και επιλογή ενός προσώπου που είναι πιο έτοιμο από άλλους υποψηφίους να εδραιώσει γρήγορα τον έλεγχο του συστήματος», υποστηρίζει.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης ότι με την εκλογή του Μοτζτάμπα, το καθεστώς της Τεχεράνης δείχνει να αψηφά τις τελευταίες δηλώσεις του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ ο οποίος είχε χαρακτηρίσει την υποψηφιότητα του γιού του Χαμενεί ως «μη αποδεκτή». Σε πρόσφατη συνέντευξη Τύπου στην Ουάσιγκτον, ο Τραμπ είχε μάλιστα αφήσει να εννοηθεί ότι η ανάδειξη ενός ηγέτη με παρόμοια χαρακτηριστικά με τον προκάτοχό του θα αποτελούσε αρνητική εξέλιξη για την Ουάσιγκτον. «Το χειρότερο σενάριο θα ήταν να κάνουμε όλα αυτά και να αναλάβει κάποιος εξίσου κακός με τον προηγούμενο», είχε σημειώσει.
Η τελική επιλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δείχνει ότι η Τεχεράνη δεν έλαβε υπόψη αυτές τις προειδοποιήσεις. Αντίθετα, φαίνεται να επιλέγει έναν ηγέτη που συμβολίζει τη συνέχεια της υπάρχουσας πολιτικής γραμμής και τη διατήρηση της σκληρής στάσης απέναντι στη Δύση.
Παράλληλα, η απόφαση αντανακλά τη σύγκλιση διαφορετικών κέντρων εξουσίας μέσα στο ιρανικό κατεστημένο. Ανώτεροι κληρικοί, στρατιωτικοί των Φρουρών της Επανάστασης και πολιτικοί που εντάσσονται στο στρατόπεδο των λεγόμενων «σκληροπυρηνικών» φαίνεται να στήριξαν την επιλογή του ως τον πιο αξιόπιστο εγγυητή της σταθερότητας σε μια περίοδο πολέμου.
Εξέλιξη που δεν παύει να θυμίζει κληρονομική μοναρχία
Η απόφαση έχει βέβαια και αρνητικό συμβολισμό. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 είχε ανατρέψει τη μοναρχία ακριβώς για να τερματίσει την κληρονομική μεταβίβαση της εξουσίας. Και λέγεται ότι αυτός ήταν ο βασικός λόγος για τον οποίο ο ίδιος ο Αλί Χαμενεί δεν επιθυμούσε τη διαδοχή του από τον γιο του. Σε μια περίοδο όμως όπως η τωρινή, το καθεστώς επέλεξε να δώσει προτεραιότητα στη σταθερότητα έναντι των ιδεολογικών συμβολισμών.
Παρά τις πιθανές αντιδράσεις, η γρήγορη και σχετικά ομαλή μετάβαση στην ηγεσία ενισχύει την εκτίμηση ότι το πολιτικό σύστημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας παραμένει λειτουργικό. Σε συνδυασμό με τις εκτιμήσεις αναλυτών ότι η στρατιωτική πίεση από μόνη της, ειδικά όταν περιορίζεται μόνο σε αεροπορικά πλήγματα, δύσκολα θα οδηγήσει σε άμεση κατάρρευση του καθεστώτος, η διαδοχή Χαμενεΐ δείχνει ότι η Τεχεράνη εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική θεσμική συνοχή.
Με άλλα λόγια, ενώ ο πόλεμος έχει αυξήσει δραματικά την πίεση στο Ιράν, οι πρόσφατες εξελίξεις υποδηλώνουν ότι το καθεστώς δεν βρίσκεται στα πρόθυρα κατάρρευσης. Αντίθετα, φαίνεται να προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες, οργανώνοντας τη συνέχεια της εξουσίας του ακόμη και εν μέσω μιας από τις σοβαρότερες κρίσεις της πρόσφατης ιστορίας του.
