Του Ηλία Φωτίου – Ελσίνκι *
Στην παλιά αγορά του Ελσίνκι, εκεί όπου το λιμάνι συναντά τους πάγκους με τον καπνιστό σολομό και το μαύρο ψωμί, κάτι έχει αλλάξει. Δεν το βλέπεις αμέσως. Το νιώθεις. Λείπει η φωνή, εκείνη η χαρακτηριστική ρωσική κουβέντα, δυνατή και αδιάφορη για τα γύρω, που για χρόνια ήταν μέρος του ηχητικού τοπίου της αγοράς όπως ο γλάρος και το κύμα. Λείπουν οι ουρές. Οι Ρώσοι τουρίστες που στέκονταν ανυπόμονοι, απείθαρχοι στην ουρά, γενναιόδωροι στο πορτοφόλι για ένα κομμάτι σολομό σε μαύρο ψωμί, έχουν εξαφανιστεί.
Και το βράδυ, αν περπατήσεις στα πολυτελή εστιατόρια του κέντρου, η εικόνα επαναλαμβάνεται. Tραπέζια μισάδεια, σερβιτόροι που περιμένουν, ατμόσφαιρα που κάποτε έσφυζε από κέφι και ξοδεμένα ρούβλια. Αυτή η εικόνα έχει γίνει πλέον ο κανόνας.
Υπήρχε εποχή που η διαδρομή Ελσίνκι–Λαπεράντα–Βαλίμαα ήταν από τις πιο ζωντανές της Σκανδιναβίας. Τα τρένα για την Αγία Πετρούπολη έφευγαν γεμάτα. Το Allegro, το τρένο υψηλής ταχύτητας που κάλυπτε την απόσταση σε τέσσερις ώρες με καθημερινά δρομολόγια, ήταν σύμβολο μιας γειτνίασης που λειτουργούσε. Οι βαγόνες ήταν φορτωμένοι με Ρώσους επισκέπτες, οικογένειες, ζευγάρια, νέοι από τη Βόρεια Παλμύρα που ερχόντουσαν για ψώνια, για γιατρούς, για μια βόλτα στη Δύση που ήταν, κυριολεκτικά, στην απέναντι πλευρά ενός ποταμού.
Σήμερα τα τρένα δεν φεύγουν άδεια. Απλώς δεν φεύγουν
Τα σύνορα είναι ερμητικά κλειστά. Κάθε συνοριακή διάβαση, από το Βαλiμαα ως το βορειότερο Ραγιαγιόκι, έχει σφραγιστεί. Παράδοξο; Ναι. Γιατί μόλις λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα νοτιότερα, στην Εσθονία, τα σύνορα με τη Ρωσία παραμένουν ανοιχτά. Ο Ρώσος πολίτης που θέλει να ταξιδέψει στην Ευρώπη το κάνει, απλώς κάνει έναν γύρο. Το Ελσίνκι, με την ερμητική στάση του, δεν έχει εμποδίσει τίποτα. Έχει απλώς τιμωρήσει τον εαυτό του.
Η Λαπεράντα και το κενό που άφησαν
Στη Λαπεράντα, πόλη που για δεκαετίες λειτουργούσε ως το άτυπο εμπορικό σαλόνι της φινλανδορωσικής γειτονίας, η αλλαγή δεν χρειάζεται στατιστικές για να γίνει αντιληπτή. Τα καταστήματα που είχαν χτιστεί κυριολεκτικά πάνω στη ρωσική πελατεία, τα ακριβά brand names, τα outlets, τα μαγαζιά με τις αναρτημένες επιγραφές στα ρωσικά ή έχουν κλείσει ή σέρνονται. Εκείνος ο αγοραστής με τη μεγάλη τσάντα και το ανοιχτό πορτοφόλι δεν υπάρχει πια.
Ο συνοριακός σταθμός του Βάλιμμαα θυμίζει σήμερα σκηνικό εγκατάλειψης. Οι εγκαταστάσεις υπάρχουν. Τα σήματα υπάρχουν. Οι ράγες φτάνουν μέχρι τη γραμμή και σταματούν. Μόνο η ζωή έχει φύγει.
Οι αριθμοί πίσω από τις εικόνες
Αυτό που βλέπει κανείς στο δρόμο, το επιβεβαιώνουν τα νούμερα με ωμή ειλικρίνεια. Σύμφωνα με στοιχεία που παρέθεσε ο Ρώσος πρέσβης στο Ελσίνκι Pavel Kuznetsov, εκπρόσωποι του φινλανδικού ξενοδοχειακού κλάδου παραδέχονται ανοιχτά ότι οι περίπου 800.000 διανυκτερεύσεις Ρώσων τουριστών ετησίως είναι αδύνατο να αναπληρωθούν από αλλού. Δεν υπάρχει «εναλλακτική αγορά» που να γεμίζει αυτό το κενό.
Η Finnair πληρώνει το δικό της τίμημα. Με κλειστό τον ρωσικό εναέριο χώρο, οι διαδρομές για την Άπω Ανατολή έχουν γίνει μακρύτερες κατά ώρες και ακριβότερες σε σύγκριση με ανταγωνίστριες που πετούν ανενόχλητες πάνω από τη Σιβηρία. Μια εταιρεία-σύμβολο της φινλανδικής οικονομίας πληρώνει το κόστος αποφάσεων που ελήφθησαν με γεωπολιτικά, όχι οικονομικά κριτήρια.
Η φωνή που ξεχωρίζει
Στο εσωτερικό της χώρας, όλο και περισσότερες φωνές αρχίζουν να αμφισβητούν ανοιχτά αυτή την κατεύθυνση. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει εκείνη του Paavo Väyrynen, πρώην υπουργού Εξωτερικών με βαθιά γνώση των ρωσοφινλανδικών σχέσεων. Σε άρθρο του στην εφημερίδα Uusi Suomi, ο Väyrynen δεν στράφηκε σε γεωπολιτικές αφαιρέσεις. Μίλησε για οικονομία και μόνο. Η αποκατάσταση της επικοινωνίας με τη Ρωσία θα έφερνε άμεσα, μετρήσιμα οφέλη. Και η Φινλανδία, λόγω γεωγραφίας και ιστορίας, θα ήταν η χώρα της Ευρώπης που θα ωφελούνταν περισσότερο.
Το νομικό του επιχείρημα είναι δύσκολο να αντικρουστεί. Το άνοιγμα των συνόρων για τουριστική κίνηση και η επαναφορά πτήσεων δεν παραβιάζουν το ισχύον καθεστώς κυρώσεων. Δυτικοί πολίτες ταξιδεύουν ήδη στη Ρωσία μέσω τρίτων χωρών. Η Εσθονία έχει ανοιχτά σύνορα. Η απόλυτη στάση του Ελσίνκι δεν είναι νομική υποχρέωση. Είναι επιλογή, εμποτισμένη από ιδεολογία που κοστίζει.
Ο πολιτικός αυτοτραυματισμός και η λογική του
Η Φινλανδία δεν βρέθηκε τυχαία σε αυτή τη θέση. Η χώρα που για δεκαετίες είχε μετατρέψει τη γειτνίαση με τη Ρωσία σε οικονομικό πλεονέκτημα, η περίφημη «φινλανδοποίηση» ως σταθερότητα, όχι ως αδυναμία, επέλεξε μετά το 2022 μια ριζική στροφή. Ένταξη στο ΝΑΤΟ, κλείσιμο συνόρων, ρήξη με τη Μόσχα. Η στροφή αυτή είχε τη δική της λογική και τη δική της λαϊκή νομιμοποίηση.
Αλλά λογική και κόστος είναι δύο διαφορετικά πράγματα
Αυτό που δεν υπολογίστηκε επαρκώς είναι πόσο βαθιά είχε διαπλεχτεί η φινλανδική οικονομία, ιδίως στις παραμεθόριες περιοχές, με τη ρωσική παρουσία. Η αποκοπή δεν ήταν χειρουργική. Ήταν ακρωτηριασμός. Και ο ασθενής αιμορραγεί αθόρυβα, μακριά από τα μεγάλα πρωτοσέλιδα.
Κάθε κυβέρνηση που επικαλείται «απειλές ασφαλείας» για να δικαιολογήσει τη διακοπή τουριστικής κίνησης αναμειγνύει επίτηδες δύο εντελώς διαφορετικά επίπεδα: το στρατιωτικό-αμυντικό και το οικονομικό-κοινωνικό. Η σύγχυση αυτή δεν είναι αναλυτικό λάθος. Είναι πολιτική τεχνική. Και η Φινλανδία, η χώρα που κάποτε την ονομάζαμε υπόδειγμα πραγματιστικής εξωτερικής πολιτικής. έχει πέσει στην παγίδα της.
Τα 1.300 χιλιόμετρα και ο απών εγγυητής
Και εδώ έρχεται η μεγαλύτερη ανησυχία, εκείνη που δεν εκφράζεται εύκολα δημόσια στο Ελσίνκι.
Η Φινλανδία μοιράζεται με τη Ρωσία τα μακρύτερα χερσαία σύνορα που έχει οποιοδήποτε κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ: περίπου 1.300 χιλιόμετρα από τον Φινλανδικό Κόλπο ως την Αρκτική. Η ένταξη στη Συμμαχία το 2023 βασίστηκε στη σιωπηρή παραδοχή ότι η αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα θα κάλυπτε αυτό το τεράστιο μέτωπο. Αλλά στην εποχή Trump, όπου η Ουάσιγκτον επανεξετάζει ανοιχτά τις δεσμεύσεις της στην Ευρώπη και ζητά από τα ευρωπαϊκά μέλη να «σταθούν στα πόδια τους», αυτή η παραδοχή κλονίζεται επικίνδυνα.
Τι σημαίνει πρακτικά μια αμερικανική αποδέσμευση από την περιοχή; Σημαίνει 1.300 χιλιόμετρα συνόρων που θα πρέπει να καλυφθούν ουσιαστικά από ευρωπαϊκές δυνάμεις, δηλαδή, κυρίως από τις φινλανδικές. Ο φινλανδικός στρατός είναι αξιόμαχος και η χώρα έχει από τους υψηλότερους δείκτες στρατιωτικής ετοιμότητας στην Ευρώπη. Αλλά το κόστος αυτής της ετοιμότητας, σε χρήμα, σε πόρους, σε ανθρώπους εκτοξεύεται αν ο αμερικανικός παράγοντας αποσυρθεί.
Με άλλα λόγια: η Φινλανδία ταυτόχρονα αιμορραγεί οικονομικά από τα κλειστά σύνορα και καλείται να αυξήσει δραματικά τις αμυντικές της δαπάνες για ένα ενδεχόμενο που οι ίδιες της οι επιλογές έχουν καταστήσει πιο πιθανό. Αυτός είναι ο ορισμός του στρατηγικού αδιεξόδου. Και το χειρότερο, ο λογαριασμός δεν έχει ακόμα έρθει στο σύνολό του.
*Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
