Του Ηλία Φωτίου *
Την Ημέρα της Ρωσίας, στο Κρεμλίνο, ο Βλαντίμιρ Πούτιν είπε δύο πράγματα που δεν στέκουν μαζί. Πρώτον, ότι η Ρωσία βρίσκεται ουσιαστικά μόνη απέναντι σε ολόκληρο το ΝΑΤΟ. Δεύτερον, ότι διαθέτει «μεγάλη δύναμη, περισσότερους από 700.000 ανθρώπους» και προελαύνει. Ο πολιορκημένος και ο προελαύνων, στην ίδια ομιλία. Για να καταλάβει κανείς γιατί ο Πούτιν χρειάζεται και τα δύο, πρέπει πρώτα να ακούσει τον θόρυβο πίσω του.
Γιατί στη Μόσχα του 2026 ο θόρυβος είναι εκκωφαντικός. Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, πρώην πρόεδρος, σήμερα αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Ασφαλείας και η πιο ηχηρή φωνή των σκληροπυρηνικών, δεν αφήνει εβδομάδα να περάσει χωρίς απειλή. Αποκαλεί τους Ευρωπαίους «ευρω-ανίκανους», χαρακτηρίζει την Ευρώπη «κακιά, μισότρελη γριά» και κύριο προπύργιο της ρωσοφοβίας. Το μήνυμα είναι σταθερό: η Ευρώπη είναι άμεσο εμπόλεμο μέρος, άρα νόμιμος στόχος. Δίπλα του, μια ολόκληρη χορωδία αναλυτών και παρουσιαστών ζητά αντίποινα, τιμωρία, σκληρή γραμμή. Η τιμωρία της Ευρώπης έχει γίνει εθνικό πρόγραμμα.
Και κάπου εκεί, η χορωδία περνά το όριο. Δεν μιλά πια για κυρώσεις ή για διπλωματική ρήξη, μιλά για πυρηνικά. Κορυφαία φωνή ο Σεργκέι Καραγκάνοφ, ακαδημαϊκός και επίτιμος πρόεδρος του Συμβουλίου Εξωτερικής και Αμυντικής Πολιτικής, ο άνθρωπος που από το 2023 υποστηρίζει ανοιχτά ένα προληπτικό, «περιορισμένο» πυρηνικό χτύπημα στην Ευρώπη για να «συνετιστεί» η Δύση.
Τον Ιανουάριο του 2026 ανέβασε τον πήχη. Η Ρωσία μπορεί να χτυπήσει με πυρηνικά την Ευρώπη «μέσα σε έναν χρόνο», με πρώτο στόχο το Πόζναν της Πολωνίας, γιατί, λέει, οι Αμερικανοί δεν θα απαντήσουν, και μετά τη Γερμανία, «την πηγή του χειρότερου κακού στην ευρωπαϊκή ιστορία». Τον Μάιο πήγε ακόμα πιο πέρα. Χτυπήστε συμβολικούς στόχους, έδρες ΝΑΤΟ και ΕΕ, στοχοποιήστε προσωπικά τις ευρωπαϊκές ηγεσίες «ώστε να καταλάβουν ότι κινδυνεύουν να πεθάνουν». Δεν είναι μόνος. Το αναθεωρημένο ρωσικό δόγμα έχει ήδη χαμηλώσει το πυρηνικό κατώφλι. Το αδιανόητο συζητείται πια στις βραδυνές πολιτικές εκπομπές..
Πίσω από αυτή τη μανία υπάρχει ένα πραγματικό γεγονός. Ο πόλεμος έφτασε σπίτι τους. Τα ουκρανικά drones δεν χτυπούν πια μόνο το μέτωπο, φτάνουν βαθιά στη ρωσική ενδοχώρα, μέχρι την περιοχή του Λένινγκραντ, στις πύλες της ίδιας της Πετρούπολης. Για μια κοινωνία που έμαθε να βλέπει τον πόλεμο στην τηλεόραση, αυτό είναι ψυχολογική τομή. Και η λογική που γεννά είναι απλή, σχεδόν παιδική στη συμμετρία της. Αν ο πόλεμος έφτασε σε εμάς, πρέπει να φτάσει και σ’ εκείνους. Αν δεν κοιμόμαστε εμείς ήσυχοι, να μην κοιμηθούν ούτε στο Βερολίνο, ούτε στο Παρίσι. Ο Μεντβέντεφ το διατυπώνει ως απειλή,· άνθρωποι που μιλώ μαζί τους στη Μόσχα και την Πετρούπολη το λένε ως δίκαιη απαίτηση. Είναι η ίδια σκέψη, με διαφορετική ένταση.
Σε αυτό προστίθεται μια βαθύτερη πεποίθηση. Οτι με την Ευρώπη δεν υπάρχει πια γυρισμός. «Καμία ψευδαίσθηση», λέει ο Μεντβέντεφ· η ρήξη είναι «ανεπανόρθωτη». Και όταν μια σχέση θεωρείται οριστικά χαμένη, η ιστορία προσφέρει ένα βολικό δίδαγμα. Η Ρωσία δύο φορές δέχτηκε την καταστροφή επειδή περίμενε, ο Ναπολέων το 1812, ο Χίτλερ το 1941. Η σύγχρονη ανάγνωση αντιστρέφει το τραύμα. Την επόμενη φορά, χτυπάμε πρώτοι. Από εκεί αντλεί τη γοητεία της η ιδέα του προληπτικού χτυπήματος, που δεν παρουσιάζεται ως επιθετικότητα, αλλά ως άμυνα που έμαθε από τα λάθη της. Είναι επικίνδυνα κομψό επιχείρημα, γιατί ντύνει την κλιμάκωση με τα ρούχα της σύνεσης.
Ποιός συγκρατεί ποιον στην Μόσχα
Και μέσα σε όλο αυτόν τον θόρυβο, ο Πούτιν αναδεικνύει και μετράει 700.000 άνδρες.
Αυτό για να γίνει κατανοητό πρέπει να διαβαστεί ανάποδα. Ένας συμβατικός στρατός που προελαύνει είναι το ισχυρότερο επιχείρημα κατά της χρήσης πυρηνικών. Δεν απλώνεις το χέρι στο κουμπί όταν το πεζικό σου κινείται. Η ίδια φράση που τα γεράκια ακούν ως ισχύ, είναι στην ουσία ο Πούτιν να τους λέει, κάτω τα χέρια. Κι εδώ είναι όλη η ειρωνεία, ο πιο θορυβώδης προφήτης του χτυπήματος, ο Καραγκάνοφ, το ομολογεί ο ίδιος, ο Πούτιν δεν θα περάσει το κατώφλι, είναι «προσεκτικός», «θρήσκος». Ακόμα κι ο Μεντβέντεφ, πίσω από τις απειλές, διαψεύδει ότι η Ρωσία ετοιμάζει επίθεση στην Ευρώπη. Όταν και τα δύο γεράκια χρειάζεται να εξηγήσουν γιατί ο αρχηγός δεν κάνει αυτό που ζητούν, το επιχείρημα έχει ήδη χαθεί.
Γιατί ο Πούτιν δεν ετοιμάζει το χτύπημα. Διαχειρίζεται αυτούς που το ζητούν. Το «μόνοι απέναντι στο ΝΑΤΟ» τους δίνει το τραύμα, τη θυματοποίηση, το καύσιμο. Το «700.000 και προελαύνουμε» τους αφαιρεί την αφορμή, τη δικαιολογία, την ανάγκη. Τρέφει τον πυρετό και κρατάει κλειδωμένο το φάρμακο που θα σκότωνε τον ασθενή, μαζί και τη Ρωσία. Τα γεράκια τα θέλει νομιμοποιημένα, όχι ικανοποιημένα.
Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως δεν είναι αυτοσυγκράτηση αλλά σενάριο. Ο τρελός Μεντβέντεφ και ο νηφάλιος τσάρος, καλός μπάτσος και κακός μπάτσος, ώστε η απειλή να μένει στον αέρα και τα χέρια του αρχηγού καθαρά. Εύλογο, και εν μέρει αληθινό· ο Πούτιν σαφώς επωφελείται από τον θόρυβο. Όμως το θέατρο δεν εξηγεί τον εαυτό του. Όταν ο Καραγκάνοφ αναγκάζεται δημόσια να δικαιολογήσει γιατί ο ηγέτης δεν χτυπά, να τον αποκαλεί «θρήσκο» και «προσεκτικό», να ζητά σχεδόν συγγνώμη από το ίδιο του το ακροατήριο, δεν παίζει ρόλο, χάνει το ίδιο το επιχείρημα. Κανένας στημένος κακός μπάτσος δεν υπονομεύει τη δική του απειλή ομολογώντας ότι ο τσάρος δεν θα την εκτελέσει ποτέ. Κι έτσι μένει η ουσιαστική διάκριση. Το να τρέφεις μια φωτιά για να ζεσταίνεσαι δεν σημαίνει ότι μπορείς να τη σβήσεις.
Γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ο Πούτιν θα πατήσει το κουμπί. Είναι τι γίνεται την ημέρα που το μέτωπο σταματά να κινείται, και οι δυτικοί αναλυτές που μιλούν ήδη για τέλμα λένε ότι η μέρα αυτή ίσως δεν απέχει. Όσο οι 700.000 προχωρούν, τα πυρηνικά μένουν στο συρτάρι κι ο Καραγκάνοφ μένει στα κείμενά του. Το πρόβλημα είναι ότι ο Πούτιν, για να κρατάει τα γεράκια νομιμοποιημένα, αναγκάζεται να κρατάει την φωτιά αναμμένη. Κι η φωτιά δεν ξέρει πότε να σταματήσει.
Έρχεται η στιγμή που η συμβατική ισχύς τελειώνει. Εκείνη την ημέρα ο Πούτιν παύει να είναι αυτός που συγκρατεί τον Καραγκάνοφ και γίνεται αυτός που τον χρειάζεται. Η φωτιά που άναβε για να φαίνεται δυνατός γίνεται η μόνη που του έχει απομείνει. Να γιατί η Δύση κάνει λάθος διαπίστωση. Δεν την απειλεί ένας δυνατός Πούτιν, την απειλεί ένας αδύναμος, που πια δεν θα διατάζει τα γεράκια αλλά θα τα ακολουθεί.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
