Η αμερικανική δημοκρατία έχει περάσει πολλές κρίσεις στα 250 χρόνια της ιστορίας της. Η σημερινή υποχώρηση, ωστόσο, αποτυπώνεται πλέον καθαρά και στους διεθνείς δείκτες δημοκρατικής λειτουργίας. Σχεδόν οι μισοί από τους 30 δείκτες με τους οποίους ένας από τους σημαντικότερους διεθνείς οργανισμούς παρακολουθεί τη λειτουργία της βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδό τους εδώ και μισό αιώνα.
Η νέα έκθεση του Διεθνούς Ινστιτούτου για τη Δημοκρατία και την Εκλογική Βοήθεια (International IDEA), με έδρα τη Στοκχόλμη, καταγράφει σημαντική υποχώρηση στις ΗΠΑ στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, στην ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου, στην πρόσβαση στη Δικαιοσύνη και στην αποτελεσματικότητα του Κογκρέσου.
Οι συντάκτες της συνδέουν την επιδείνωση με τη συγκέντρωση μεγαλύτερης εξουσίας στην προεδρία κατά τη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, τις πιέσεις στους θεσμούς και τη χρήση της εκτελεστικής εξουσίας για την προώθηση προσωπικών πολιτικών στόχων και την τιμωρία αντιπάλων.
Το ανησυχητικότερο εύρημα της έκθεσης, ωστόσο, μπορεί να μην αφορά αποκλειστικά τις ΗΠΑ. Αφορά το τι συμβαίνει όταν η δημοκρατική υποχώρηση μιας χώρας με το πολιτικό και γεωπολιτικό βάρος τους συναντά μια παγκόσμια τάση που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Η αμερικανική “εξαίρεση” τελειώνει
Η International IDEA δεν είναι η μόνη που καταγράφει την αλλαγή. Το V-Dem Institute του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ υπολογίζει ότι μέσα στο 2025 ο δείκτης φιλελεύθερης δημοκρατίας των ΗΠΑ υποχώρησε κατά 24%, ρίχνοντας τη χώρα από την 20ή στην 51η θέση μεταξύ 179 κρατών.
Σύμφωνα με το V-Dem, οι περιορισμοί που μπορεί να επιβάλλει η νομοθετική εξουσία στην εκτελεστική έχασαν περίπου το ένα τρίτο της βαθμολογίας τους μέσα σε έναν χρόνο και βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο περισσότερο από έναν αιώνα. Η ελευθερία της έκφρασης υποχώρησε στο χαμηλότερο σημείο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Παρά τη μεγάλη υποχώρηση, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να κατατάσσονται από το Freedom House στις «ελεύθερες» χώρες, αν και η βαθμολογία τους έπεσε από 84 στα 81 μέσα σε έναν χρόνο. Οι εκλογές παραμένουν δημοκρατικές, τα δικαστήρια εξακολουθούν να περιορίζουν κυβερνητικές αποφάσεις και η πολιτική αντιπολίτευση λειτουργεί.
Ακριβώς εκεί βρίσκεται όμως μια ιδιαιτερότητα της σημερινής αμερικανικής περίπτωσης. Η φθορά δεν εκδηλώνεται με την κατάργηση των εκλογών αλλά κυρίως με τη σταδιακή αποδυνάμωση των θεσμικών φραγμών γύρω από την εκτελεστική εξουσία. Και σε αυτόν τον τομέα οι ΗΠΑ κάθε άλλο παρά αποτελούν εξαίρεση.
Ένας κόσμος με λιγότερη δημοκρατία
Το 2025 ήταν η ενδέκατη συνεχόμενη χρονιά κατά την οποία περισσότερες χώρες παρουσίασαν δημοκρατική υποχώρηση από όσες βελτίωση, το μεγαλύτερο συνεχές αρνητικό σερί από τότε που αρχίζουν τα στοιχεία της International IDEA το 1975.
Σε διάστημα πέντε ετών, το 57% των χωρών που εξετάζονται παρουσίασε επιδείνωση σε τουλάχιστον έναν βασικό δείκτη δημοκρατικής λειτουργίας. Σε 71 χώρες το κράτος δικαίου αξιολογείται πλέον σε χαμηλό επίπεδο. Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης βρίσκεται παγκοσμίως στο χαμηλότερο σημείο 36 ετών, η αξιοπιστία των εκλογών σε χαμηλό 30 ετών, ενώ ελευθερία έκφρασης, ελευθερία του Τύπου και πρόσβαση στη Δικαιοσύνη έχουν επίσης υποχωρήσει στα χειρότερα επίπεδα περισσότερων από τριών δεκαετιών.
Η δημοκρατική κρίση, επομένως, δεν ξεκίνησε με την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Ούτε αποτελεί αμερικανική πρωτοτυπία. Η σημασία της αμερικανικής περίπτωσης βρίσκεται αλλού. Οι πρακτικές μιας μικρής ή περιφερειακής δύναμης δύσκολα αποκτούν από μόνες τους παγκόσμια πολιτική νομιμοποίηση. Όταν όμως παρόμοιες πρακτικές υιοθετούνται στην Ουάσιγκτον, το αποτέλεσμα είναι διαφορετικό.
Ο γενικός γραμματέας της International IDEA, Κέβιν Κάσας-Ζαμόρα, χρησιμοποιεί το παράδειγμα της αμφισβήτησης των εκλογικών αποτελεσμάτων. Μιλά για μια διεθνή «επιδημία» άρνησης της εκλογικής ήττας και χαρακτηρίζει τον σημερινό ένοικο του Λευκού Οίκου «ασθενή μηδέν».
Ο Τραμπ ασφαλώς δεν εφηύρε την αμφισβήτηση εκλογών, τις επιθέσεις στη Δικαιοσύνη ή την προσπάθεια απαξίωσης του Τύπου. Η εφαρμογή τους όμως στην ισχυρότερη δυτική χώρα μπορεί να μειώσει το πολιτικό κόστος της χρήσης τους αλλού.
Υπάρχει και μια δεύτερη συνέπεια. Οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν επί δεκαετίες τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα ως εργαλεία εξωτερικής πολιτικής, συχνά επιλεκτικά και με κραυγαλέες αντιφάσεις. Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική, οικονομική και διπλωματική πίεση της Ουάσιγκτον αποτελούσε έναν από τους παράγοντες που μπορούσαν να αυξήσουν το κόστος της αυταρχικής διολίσθησης σε άλλες χώρες.
Όταν η ίδια η Ουάσιγκτον απομακρύνεται από αυτούς τους κανόνες, η δυνατότητα άσκησης αυτής της πίεσης περιορίζεται. Και κυβερνήσεις που επιδιώκουν μεγαλύτερο έλεγχο των δικαστηρίων, των μέσων ενημέρωσης ή των εκλογικών θεσμών αποκτούν ένα ισχυρό επιχείρημα απέναντι στις δυτικές επικρίσεις.
Δημοκρατία σε έναν πιο βίαιο κόσμο
Υπάρχει και μια ακόμα παγκόσμια εξέλιξη που η International IDEA θεωρεί ότι δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί. Η δημοκρατική υποχώρηση συμπίπτει με μια περίοδο εντυπωσιακής αύξησης των ένοπλων συγκρούσεων.
Το Uppsala Conflict Data Program κατέγραψε το 2025 συνολικά 65 συγκρούσεις στις οποίες συμμετείχε τουλάχιστον ένα κράτος, τον μεγαλύτερο αριθμό από την έναρξη των σχετικών καταγραφών το 1946. Οι διακρατικές συγκρούσεις έφθασαν τις οκτώ, επίσης ιστορικό υψηλό για τη συγκεκριμένη βάση δεδομένων.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η υποχώρηση της δημοκρατίας προκαλεί πολέμους. Η International IDEA επισημαίνει όμως ότι η διάβρωση δημοκρατικών θεσμών και η αύξηση των συγκρούσεων δεν μπορούν να εξετάζονται πλέον ως εντελώς ανεξάρτητες εξελίξεις.
Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον αποκτούν ιδιαίτερη σημασία τα αμερικανικά στοιχεία. Η παγκόσμια δημοκρατική υποχώρηση είχε αρχίσει πολύ πριν από τη δεύτερη προεδρία Τραμπ και πιθανότατα θα συνεχιστεί ανεξάρτητα από αυτήν.
Όταν όμως μια χώρα με την οικονομική, στρατιωτική και πολιτική επιρροή των ΗΠΑ αρχίζει να κινείται προς την ίδια κατεύθυνση, δεν προστίθεται απλώς άλλη μία περίπτωση στις στατιστικές. Αλλάζουν και οι διεθνείς συνθήκες μέσα στις οποίες εξελίσσεται η υποχώρηση.
Η αντοχή της αμερικανικής δημοκρατίας θα κριθεί τελικά στο εσωτερικό των ΗΠΑ, από τους θεσμούς, τα δικαστήρια, τις εκλογές και την ίδια την κοινωνία. Οι συνέπειες της έκβασης, όμως, δύσκολα θα περιοριστούν εκεί. Σε έναν κόσμο που υποχωρεί δημοκρατικά επί έντεκα συνεχόμενα χρόνια, η κατεύθυνση που θα πάρει η Ουάσιγκτον μπορεί είτε να ενισχύσει αυτή την τάση είτε να αποδείξει ότι παραμένει αναστρέψιμη.
