Ο Ντόναλντ Τραμπ ανέβηκε στο βήμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ για να περιγράψει μια Αμερική που μπορεί και πάλι να επιβάλλει τη θέλησή της. Απείλησε το Ιράν με «αφανισμό», υπερασπίστηκε τη στρατιωτική επέμβαση στη Βενεζουέλα, προανήγγειλε “αλλαγή καθεστώτος” στην Κούβα και παρουσίασε τη νέα συμφωνία για τη Γροιλανδία ως απόδειξη της επιστροφής της αμερικανικής ισχύος.
Η περιφρόνηση του Αμερικανού προέδρου για τους περιορισμούς που επιχειρούν να επιβάλουν οι διεθνείς θεσμοί δεν αποτελεί είδηση. Πολύ πιο ενδιαφέρον είναι επομένως το γεωγραφικό περίγραμμα της ισχύος που περιέγραψε. Η δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ δεν φαίνεται να αποσύρεται από τον υπόλοιπο κόσμο. Διεκδικεί αντίθετα προνομιακό χώρο μέσα σε αυτόν.
Το δυτικό ημισφαίριο βρίσκεται στο κέντρο αυτής της αντίληψης. Ο Τραμπ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ δεν θα επιτρέψουν πλέον σε απειλές να αποκτήσουν έρεισμα οπουδήποτε στην περιοχή και ότι θα χρησιμοποιήσουν, εάν χρειαστεί, τη στρατιωτική τους ισχύ για την προστασία των «ζωτικών εθνικών συμφερόντων» τους. Βενεζουέλα, Κούβα και Μεξικό εμφανίστηκαν έτσι στην ίδια ομιλία όχι απλώς ως διαφορετικά προβλήματα εξωτερικής πολιτικής, αλλά ως τμήματα ενός χώρου στον οποίο η Ουάσιγκτον διεκδικεί ιδιαίτερο δικαίωμα παρέμβασης.
Η επιστροφή της γεωγραφίας
Υπάρχει κάτι πολύ γνώριμο σε αυτή τη «νέα πολιτική». Θυμίζει έντονα τη λογική του Δόγματος Μονρόε, όχι ως μηχανική επιστροφή στον 19ο αιώνα αλλά ως αντίληψη ότι οι μεγάλες δυνάμεις διαθέτουν περιοχές στις οποίες τα συμφέροντά τους αποκτούν μεγαλύτερο βάρος από εκείνα τρίτων χωρών.
Η Βενεζουέλα αποτελεί το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα. Η αμερικανική κυβέρνηση δεν περιορίζεται πλέον στην υπεράσπιση της ανατροπής και απαγωγής του Νικολάς Μαδούρο. Ο Τραμπ συνδέει ανοιχτά τη στρατιωτική επικράτηση με την αξιοποίηση του πετρελαϊκού πλούτου της χώρας επισημαίνοντας πως στον νικητή ανήκουν τα λάφυρα. Η στρατιωτική ισχύς αποκτά έτσι και άμεσο οικονομικό περιεχόμενο.
Η Γροιλανδία δείχνει μια διαφορετική εκδοχή της ίδιας λογικής. Οι προηγούμενες απειλές περί αμερικανικής κατάκτησης του νησιού δεν έγιναν πράξη. Η συμφωνία που υπέγραψαν πρόσφατα ΗΠΑ, Δανία και Γροιλανδία στη Νέα Υόρκη αναγνωρίζει την κυριαρχία του Βασιλείου της Δανίας και το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των Γροιλανδών. Ταυτόχρονα όμως παραχωρεί στις ΗΠΑ μόνιμα διευρυμένες στρατιωτικές δυνατότητες και προβλέπει περιορισμούς στην παρουσία αντίπαλων δυνάμεων.
Η κατάληψη αντικαταστάθηκε από τη διαπραγμάτευση, αλλά η γεωπολιτική επιδίωξη παρέμεινε. Αυτή η αντίληψη έχει συνέπειες πολύ πέρα από την αμερικανική ήπειρο. Εάν οι ΗΠΑ επικαλούνται ιδιαίτερα δικαιώματα ασφαλείας στη δική τους περιφέρεια, γίνεται δυσκολότερο να απορρίψουν επί της αρχής τη λογική με την οποία άλλες μεγάλες δυνάμεις διεκδικούν δικές τους ζώνες προνομιακών συμφερόντων. Η Ρωσία χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια ανάλογη επιχειρηματολογία για τον μετασοβιετικό χώρο, ενώ η Κίνα αντιμετωπίζει την Ανατολική Ασία ως περιοχή στην οποία η αμερικανική στρατιωτική παρουσία περιορίζει τις δικές της επιδιώξεις.
Οι περιπτώσεις και οι αξιώσεις τους διαφέρουν. Η γενίκευση όμως της λογικής των σφαιρών επιρροής ευνοεί ένα διεθνές σύστημα όπου η γεωγραφική εγγύτητα και η διαφορά ισχύος αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την αρχή ότι τα ίδια δικαιώματα κυριαρχίας ισχύουν για όλα τα κράτη.
Η ισχύς συναντά τα όριά της
Υπάρχει όμως μια βαθύτερη αντίφαση στην εικόνα που παρουσίασε ο Τραμπ. Η ρητορική της αμερικανικής υπεροχής γίνεται πιο απόλυτη ακριβώς σε μια περίοδο κατά την οποία η δυνατότητα της Ουάσιγκτον να μετατρέπει την ισχύ της σε πολιτικά αποτελέσματα αποδεικνύεται πολύ λιγότερο απόλυτη.
Το Ιράν είναι χαρακτηριστικό. Ο Τραμπ απείλησε από το βήμα του ΟΗΕ ότι η χώρα μπορεί να «αφανιστεί» εάν δεν υπάρξει συμφωνία. Την ίδια στιγμή όμως η αμερικανική κυβέρνηση δηλώνει ανοιχτή σε διαπραγματεύσεις και η Τεχεράνη προσφέρει την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ εφόσον μειωθεί η αμερικανική στρατιωτική πίεση και αρθεί ο αποκλεισμός των ιρανικών λιμανιών.
Η ίδια αντίφαση διατρέχει την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Οι ΗΠΑ διεκδικούν μεγαλύτερη ελευθερία να χρησιμοποιούν την ισχύ τους την ώρα που ανακαλύπτουν ότι η ισχύς από μόνη της δεν εξασφαλίζει πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Ένας κόσμος λιγότερο αμερικανικός
Αυτό ίσως είναι και το σημαντικότερο στοιχείο της ομιλίας στον ΟΗΕ. Ο Τραμπ περιγράφει έναν κόσμο στον οποίο η χώρα του διεκδικεί μεγαλύτερο περιθώριο δράσης στις περιοχές που θεωρεί ζωτικές για τα συμφέροντά της. Πρόκειται όμως για έναν κόσμο που, εάν πράγματι διαμορφωθεί έτσι, δεν θα είναι αναγκαστικά περισσότερο αμερικανικός.
Οι ενδείξεις βρίσκονται ακόμη και στους διαδρόμους της ίδιας Γενικής Συνέλευσης. Καναδάς, Ευρωπαϊκή Ένωση, Βραζιλία, Κένυα και άλλες μεσαίες δυνάμεις επιχειρούν να δημιουργήσουν νέες μορφές συνεργασίας, ώστε να αυξήσουν το συλλογικό τους βάρος απέναντι στις μεγαλύτερες δυνάμεις.
Η πρωτοβουλία «Εταίροι για την Πολυμερή Συνεργασία» δεν συγκροτεί ακόμη κάποιο νέο μπλοκ και οι χώρες που συμμετέχουν έχουν συχνά πολύ διαφορετικά συμφέροντα. Η πολιτική της σημασία βρίσκεται αλλού. Εκφράζει την αναζήτηση μεγαλύτερου περιθωρίου αυτονομίας σε ένα διεθνές σύστημα όπου η οικονομική και στρατιωτική ισχύς χρησιμοποιούνται ολοένα περισσότερο ως μέσα πίεσης.
Η γνωστή φράση του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ, ότι οι μεσαίες δυνάμεις πρέπει να συνεργαστούν επειδή «αν δεν είμαστε στο τραπέζι, είμαστε στο μενού», αποκτά σε αυτό το πλαίσιο πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο. Η αντίδραση σε έναν κόσμο σφαιρών επιρροής δεν προέρχεται μόνο από τις δυνάμεις που αμφισβητούν ευθέως την αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Εμφανίζεται και μεταξύ χωρών που δεν θέλουν η νέα διεθνής τάξη να τις υποχρεώσει να επιλέγουν ανάμεσα στις απαιτήσεις της Ουάσιγκτον, του Πεκίνου ή οποιασδήποτε άλλης μεγάλης δύναμης.
Εδώ βρίσκεται και μια δεύτερη συνέπεια της αμερικανικής πολιτικής. Η πίεση προς συμμάχους και εταίρους μπορεί να τους ωθήσει να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος της άμυνας ή της οικονομικής τους ασφάλειας, όπως επιδιώκει ο Τραμπ. Μπορεί όμως ταυτόχρονα να τους δώσει κίνητρο να οικοδομήσουν σχέσεις και θεσμούς που μειώνουν την ανάγκη να περνούν όλες οι σημαντικές επιλογές τους από την Ουάσιγκτον.
Η λογική των σφαιρών επιρροής λειτουργεί επομένως προς όλες τις κατευθύνσεις. Η αποδυνάμωση των κοινών κανόνων δεν διευρύνει μόνο την αμερικανική ελευθερία κινήσεων. Δίνει περισσότερο χώρο στο Πεκίνο, στη Μόσχα και σε περιφερειακές δυνάμεις που διαθέτουν αρκετή οικονομική ή στρατιωτική ισχύ για να πιέζουν τους γείτονές τους. Ταυτόχρονα παρακινεί μικρότερες και μεσαίες δυνάμεις να αναζητούν μεταξύ τους τρόπους προστασίας από αυτή την πίεση.
Γι’ αυτό και η επιστροφή της γεωγραφίας συνοδεύεται από ένα παράδοξο. Η κυβέρνηση Τραμπ επιδιώκει να διευρύνει την αμερικανική ελευθερία δράσης περιορίζοντας τους κανόνες και τους θεσμούς που τη δεσμεύουν. Μπορεί όμως έτσι να επιταχύνει ακριβώς τη δημιουργία ενός πιο πολυκεντρικού συστήματος, στο οποίο τόσο οι αντίπαλοι όσο και ορισμένοι παραδοσιακοί εταίροι των ΗΠΑ θα αναζητούν μεγαλύτερη απόσταση από την Ουάσιγκτον.
